اسفرزه Plantago psyllium

گیاه اسفرزه با نام علمی Plantago ovata  Forssk. و نام عمومی Ispaghula (اسپغول) از تیره بارهنگ بوده، بومی ایران و هندوستان است و در کشورهای هم جوار نیز کشت می شود.

بخش مورد استفاده این گیاه دانه های رسیده آن است. پوسته سطحی این دانه های قهوه ای تا صورتی رنگ که Husk نام دارد دارای بیش از ۴۰% موسیلاژ می باشد.همچنین دانه ها دارای روغن ثابت،پروتئین و مقدار کمی ایریدوئید از جمله آکوبین هستند.

مهم ترین اثر اسفرزه رفع یبوست است. برای این منظور باید روزی دو بار، ۱۰ گرم را در استکان ریخته ،با آب مخلوط کرده و بلافاصله میل کنند.کمی بعد از آن باید یک تا دو لیوان دیگر آب نوشیده شود. نکته مهم مصرف مقدار زیاد آب و مایعات طی درمان با این گیاه است زیرا موسیلاژ این گیاه با جذب مقدار زیادی آب متورم شده و با آزاد کردن مواد موسیلوئیدی به محتویات روده خاصیت نرم کنندگی می دهد و در صورت مصرف ناکافی مایعات منجر به انسداد مری یا تراکم مدفوع در روده خواهد شد.

از دیگر آثار درمانی این گیاه می توان به کاهش کلسترول (به میزان ۵% در صورت مصرف روزانه ۱۵ گرم به مدت دو هفته) از طریق پیوند با اسید های صفراوی و جلوگیری از جذب آنها،اثرات ضد سرفه و ضد التهاب دستگاه گوارش اشاره کرد.

از جمله عوارض این گیاه سنگینی، نفخ وغرغر شکم است که با شروع درمان ظاهر و با ادامه آن برطرف می شود. در موارد نادر آسم و بثورات پوستی مشاهده شده است.

اسفرزه منجر به کاهش جذب برخی مواد معدنی و ویتامین ها، گلیکوزید های قلبی، مشتقات کومارینی، نیتروفورانتوئین و کاربامازپین می شود. همچنین به علت تداخل با جذب سایر داروها، باید از مصرف اسفرزه تا دو ساعت پس از استفاده از هر داروی دیگری خودداری کرد. به علاوه به دلیل دارا بودن قند و سدیم باید در افراد دیابتی و افرادی که محدودیت مصرف سدیم دارند با احتیاط استفاده شود.

استفاده از این دارو در بانوان باردار و شیرده، کودکان زیر ۶ سال و نیز برای مدتی طولانی تر از یک هفته باید صرفا تحت نظر پزشک انجام پذیرد.

از این گیاه فرآورده ی موسیلیوم (پسیلیوم) به صورت ساشه های ۱۰گرمی (حاوی ۳.۴ گرم ازHusk دانه) در بازار دارویی ایران موجود است. شایان ذکر است که این فرآورده از گونه دیگری اسفرزه به نام اسفرزه بارهنگی با نام علمی Plantago psyllium  L. تهیه می شود.

گردآوری: رودابه بهرام سلطانی

 


منابع:

۱-دستنامه جامع ایران فارما۲۰۰۹، داروهای رسمی ایران۱۳۸۷، تهران:انتشارات تیمورزاده-نشر طبیب،ص۱۱۹۹

۲-گیاه درمانی با رایج ترین گیاهان دارویی ایران،دکتر مهدی وزیریان و…،زیرنظر دکتر غلامرضا امین، تهران: نشر برای فردا،۱۳۹۰.صص.۲۹-۲۵

۳-گیاهان دارویی و گیاه درمانی،دکتر محمد حسین صالحی سورمقی، موسسه فرهنگی دنیای سلامت و تغذیه، تهران: ۱۳۸۵.جلد اول.صص۶۶-۶۴