یکی از خبرهای مهم اخیر در حوزه فرآوری گیاهان دارویی ایران، اعلام تولید حدود ۲۰ محصول فرآوری‌شده از گیاهان دارویی، به‌ویژه عناب، در خراسان جنوبی است. این دستاورد که توسط مجموعه پژوهشی جهاد دانشگاهی استان دنبال شده، نمونه‌ای قابل توجه از حرکت از تولید و عرضه ماده خام به سمت تولید فرآورده‌های دارای ارزش افزوده است.

عناب یکی از محصولات شاخص خراسان جنوبی است و این استان ظرفیت قابل توجهی در تولید این میوه دارد. با این حال، همانند بسیاری از محصولات گیاهی، بخش مهمی از ارزش اقتصادی عناب زمانی ایجاد می‌شود که محصول پس از برداشت وارد فرآیندهای نوین فرآوری، استخراج، خشک‌کردن، تغلیظ، فرمولاسیون و بسته‌بندی شود.

بر اساس این خبر، پژوهشگران مجتمع تحقیقات گیاهان دارویی جهاد دانشگاهی خراسان جنوبی توانسته‌اند حدود ۲۰ محصول فرآوری‌شده، به‌ویژه از عناب، تولید کنند. اهمیت این موضوع تنها در تعداد محصولات خلاصه نمی‌شود؛ بلکه نشان‌دهنده امکان تبدیل یک مزیت منطقه‌ای به مجموعه‌ای از محصولات صنعتی و دانش‌بنیان است. دو مورد از این محصولات نیز قرار است وارد مرحله فروش دانش فنی شوند که در صورت تحقق، می‌تواند مسیر انتقال فناوری از پژوهش به صنعت را تقویت کند.

توسعه فرآوری عناب می‌تواند بازارهای متنوعی را هدف قرار دهد. عصاره‌های استاندارد، پودرهای فرآوری‌شده، ترکیبات آنتی‌اکسیدانی، مواد اولیه صنایع غذایی، نوشیدنی‌های سلامت‌محور، محصولات مکمل، ترکیبات مورد استفاده در صنایع آرایشی و حتی مواد اولیه صنایع دارویی از جمله حوزه‌هایی هستند که می‌توانند به عنوان بازارهای بالقوه محصولات فرآوری‌شده عناب مطرح باشند؛ البته ورود به هر بازار نیازمند الزامات فنی و قانونی مخصوص آن است.

این رویکرد برای سایر گیاهان دارویی ایران نیز قابل تعمیم است. چنانچه در مناطق تولیدکننده گیاهان دارویی، مراکز فرآوری نزدیک به محل تولید ایجاد شوند، هزینه حمل ماده خام کاهش می‌یابد، ضایعات پس از برداشت کمتر می‌شود و سهم تولیدکننده از ارزش نهایی محصول افزایش پیدا می‌کند.

از دیدگاه توسعه صنعتی، مهم‌ترین پیام این خبر آن است که مزیت تولید یک گیاه دارویی زمانی به مزیت اقتصادی پایدار تبدیل می‌شود که حلقه‌های فرآوری، فناوری، استانداردسازی، تجاری‌سازی و بازار به آن متصل شوند. تجربه خراسان جنوبی در زمینه فرآوری عناب می‌تواند الگویی برای توسعه پالایشگاه‌ها و واحدهای فرآوری گیاهان دارویی در سایر مناطق ایران باشد.

(مهر، ۱۴ مرداد ۱۴۰۵)