هیئت ملی گیاهان دارویی هند (National Medicinal Plants Board; NMPB) یکی از مهم‌ترین نهادهای دولتی هند در زمینه سیاست‌گذاری، توسعه، حفاظت، کشت، فرآوری، تجارت و توسعه پایدار گیاهان دارویی و معطر است. این نهاد توسط دولت هند در سال ۲۰۰۰ میلادی ایجاد شد و در حال حاضر زیرمجموعه وزارت آیوش (Ministry of Ayush) فعالیت می‌کند. لازم به ذکر است که آیوش (AYUSH) عنوان چارچوب دولت هند برای نظام‌های پزشکی سنتی و مکمل شامل آیورودا، یوگا و طبیعت‌درمانی، یونانی، سیدها، سووا ریگپا و هومیوپاتی است. این واژه از حروف نخست نام انگلیسی این نظام‌ها گرفته شده و وزارت آیوش مسئول سیاست‌گذاری، توسعه، آموزش و پژوهش در این حوزه‌هاست.

جایگاه سازمانی

این هیئت در ساختار دولت هند در حوزه وزارت آیوش قرار دارد. وزارت آیوش مسئول سیاست‌گذاری و توسعه نظام‌های پزشکی سنتی هند، از جمله آیورودا، یونانی، سیدها و سووا ریگپا است و گیاهان دارویی بخش بسیار مهمی از مواد اولیه مورد استفاده در این نظام‌ها را تشکیل می‌دهند.

بنابراین، جایگاه این هیئت را می‌توان به صورت زیر خلاصه کرد:

دولت هند
↓
وزارت آیوش
↓
هیئت ملی گیاهان دارویی
↓
برنامه‌های ملی حفاظت، کشت، تحقیق، فرآوری، کیفیت، بازار و صادرات گیاهان دارویی

دلایل تأسیس

هند دارای تنوع زیستی بسیار گسترده و سابقه چند هزار ساله در استفاده از گیاهان دارویی است. افزایش تقاضا برای مواد اولیه گیاهی، توسعه صنعت داروهای سنتی، افزایش تجارت داخلی و بین‌المللی و برداشت گسترده از منابع طبیعی، نیاز به یک نظام ملی هماهنگ برای مدیریت این بخش را افزایش داد.

یکی از مشکلات اساسی پیش از شکل‌گیری این ساختار، پراکندگی مسئولیت‌ها میان وزارتخانه‌ها، سازمان‌های تحقیقاتی، دولت‌های ایالتی، مؤسسات دانشگاهی، صنایع و جوامع محلی بود. از این رو، دولت هند تلاش کرد نهادی ایجاد کند که بتواند میان این بخش‌ها ارتباط برقرار کند و توسعه گیاهان دارویی را از مرحله حفاظت و تولید تا فرآوری و بازار دنبال کند.

مأموریت اصلی

مأموریت این هیئت را می‌توان در چند محور اصلی خلاصه کرد:

۱. حفاظت از منابع طبیعی گیاهان دارویی

۲. توسعه و ترویج کشت تجاری

۳. افزایش تولید مواد اولیه استاندارد

۴. حمایت از تحقیقات و توسعه فناوری

۵. بهبود مدیریت پس از برداشت

۶. توسعه فرآوری و ارزش‌افزایی

۷. ارتقای کیفیت و استانداردسازی

۸. توسعه زنجیره تأمین

۹. ایجاد ارتباط میان تولیدکنندگان و بازار

۱۰. توسعه تجارت داخلی و صادرات

۱۱. ایجاد اشتغال و درآمد پایدار برای کشاورزان و جوامع محلی

۱۲. ایجاد زیرساخت‌های اطلاعاتی و دیجیتال برای بخش گیاهان دارویی

برنامه‌های رسمی این نهاد نشان می‌دهد که رویکرد آن صرفاً افزایش سطح زیرکشت نیست، بلکه توسعه کل زنجیره ارزش گیاهان دارویی را دنبال می‌کند.

مقایسه با ستاد توسعه علوم و فناوری گیاهان دارویی و طب سنتی در ایران

در ایران نزدیک‌ترین نهاد به هیئت ملی گیاهان دارویی هند، ستاد توسعه علوم و فناوری گیاهان دارویی و طب سنتی است که در ساختار معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری فعالیت می‌کند. ستاد ایران طبق سند ملی گیاهان دارویی و طب سنتی، وظیفه سیاست‌گذاری اجرایی، راهبری، هماهنگی، پایش و ایجاد ارتباط بین دستگاه‌های دولتی و خصوصی برای توسعه فناوری و صنایع دانش‌بنیان گیاهان دارویی و طب سنتی را بر عهده دارد. هیئت هند نیز مأموریت بسیار مشابهی در زمینه هماهنگی میان وزارتخانه‌ها و سازمان‌ها و اجرای سیاست‌ها و برنامه‌های حمایتی برای حفاظت، کشت، تجارت و صادرات گیاهان دارویی دارد.

اما یک تفاوت مهم وجود دارد: هیئت هند تخصصی‌تر و متمرکزتر بر «کل بخش گیاهان دارویی» است. در ساختار آن حوزه‌هایی مانند کشت، حفاظت، تحقیق و توسعه، بازار و تجارت، آموزش، اطلاعات، کیفیت و حتی تقاضا و عرضه به‌صورت مشخص تعریف شده‌اند. در مقابل، ستاد ایران دامنه وسیع‌تری دارد و علاوه بر گیاهان دارویی، طب سنتی و توسعه فناوری و شرکت‌های دانش‌بنیان را نیز پوشش می‌دهد. نکته بسیار جالب این است که دولت هند صراحتاً برای هیئت خود وظیفه ارزیابی عرضه و تقاضا، توسعه زنجیره تأمین، آموزش، کیفیت، فرآوری، بازاریابی، صادرات و واردات را تعریف کرده است.