به گزارش شبکه خبری گیاهان دارویی، دکتر ایرج رستگار، مدیرعامل مجموعه بیوتکنولوژی دکتر رستگار، از پژوهشگران و فعالان شناخته‌شده حوزه کشت‌بافت گیاهی و توسعه فناوری‌های نوین در صنعت گل محمدی و گیاهان دارویی ایران به شمار می‌رود. دکتر رستگار از پیشگامان تولید نهال کشت‌بافتی گل محمدی در ایران محسوب می‌شود و علاوه بر توسعه این فناوری در کشور، در انتقال دانش کشت‌بافت به دیگر مناطق ایران و کشورهای همسایه نیز نقش مؤثری داشته است. او در کنار فعالیت‌های علمی و صنعتی، توجه ویژه‌ای به تاریخ و فرهنگ گل محمدی داشته و با تأسیس موزه گل محمدی ایران، برگزاری همایش‌های علمی و فعالیت در حوزه فرآوری‌های نوین، تلاش کرده است پیوندی میان میراث تاریخی و فناوری‌های نوین این صنعت ایجاد کند. در ادامه، گفت‌وگوی ما با دکتر رستگار درباره وضعیت و آینده صنعت گل محمدی در ایران را می‌خوانید.

مجموعه بیوتکنولوژی دکتر رستگار

 چه عواملی باعث شد با وجود تمرکز اصلی گل محمدی در شهرهایی مانند کاشان، فارس و کرمان، شرکت خود را در تهران تأسیس کنید؟

در ابتدا باید اشاره کنم که بر اساس اسناد تاریخی، خاستگاه اولیه کشت و تولید گل محمدی در ایران به استان فارس بازمی‌گردد. همچنین در متون کهن و اوستا، از گل محمدی با نام «وَرد» به معنای گل شکفته یاد شده که بعدها با پسوندهایی مانند سوری، سرخ و گلاب همراه شده و در نهایت واژه «رز» اروپایی نیز ریشه در همین واژه وردای ایرانی دارد.

علاوه بر فارس، مناطقی مانند کرمان، یزد و تهران نیز پیشینه‌ای چند هزار ساله در کشت گل محمدی دارند. غرب تهران از دیرباز یکی از مناطق مستعد در این حوزه بوده و شرکت ما نیز در چنین بستری شکل گرفت؛ منطقه‌ای که سابقه طولانی در پرورش گل محمدی داشته است.

تاکنون چه محصولات و فرآورده‌هایی از گل محمدی در مجموعه شما تولید و به بازار عرضه شده است؟

تولید نهال‌های شناسنامه‌دار، سالم و عاری از هرگونه بیماری و آفات، مهم‌ترین محصول مجموعه ما به شمار می‌آید. متأسفانه طی سال‌های گذشته، بسیاری از نهال‌های غیراستاندارد از مراکز مختلف به سراسر کشور منتقل شده و از طریق پاجوش و قلمه تکثیر شده‌اند که این موضوع موجب ناهمگنی ژنوتیپ‌ها در گلستان‌های گل محمدی و همچنین گسترش آفات و بیماری‌هایی مانند سوسک چوب‌خوار در بسیاری از مناطق شده و خسارت‌های زیادی برای کشاورزان به همراه داشته است.

شرکت ما با بهره‌گیری از فناوری کشت بافت، توانسته انواع ژنوتیپ‌های گل محمدی را به‌صورت سالم، عاری از بیماری و شناسنامه‌دار تولید و در اختیار کشاورزان قرار دهد.

همچنین یکی از اهداف اصلی شرکت ما، انتقال فناوری بوده است. در این راستا با مشاوره و همکاری در تأسیس شرکت‌ها و آزمایشگاه‌های تولید نهال کشت‌بافتی در شهرهای مختلف کشور، نقش مؤثری در توسعه این فناوری داشته‌ایم. حتی این انتقال دانش و تکنولوژی را به کشورهای همسایه مانند عراق و ازبکستان نیز گسترش داده‌ایم.

علاوه بر این، برای نخستین‌بار باغ مادری از ژنوتیپ‌های مختلف گل محمدی را با تکیه بر توان تیم پژوهشی خود و بدون وابستگی به دولت ایجاد کرده‌ایم. این باغ مادر، پایه تولید نهال‌های سالم و شناسنامه‌دار گل محمدی در کشور محسوب می‌شود.

در کنار فعالیت‌های تولیدی، حفظ میراث فرهنگی و تاریخی گل محمدی نیز برای ما اهمیت ویژه‌ای داشته است. به همین دلیل تأسیس موزه گل محمدی را در دستور کار قرار دادیم و امروز این موزه با گردآوری اسناد و اطلاعات ارزشمند تاریخی توسط تیم ما راه‌اندازی شده است. همچنین انتشار مجله تخصصی عطر و گلاب و برگزاری همایش‌های سالانه، به‌ویژه در مراکز علمی و دانشگاهی، از دیگر فعالیت‌های فرهنگی و علمی ما در مسیر توسعه دانش گل محمدی در سطح کشور به شمار می‌رود.

چه محصولات جدید یا نوآورانه‌ای در حوزه گل محمدی در دست توسعه یا آماده تولید دارید؟

«گلاب سیاه» از تازه‌ترین محصولات نوآورانه شرکت ماست که با نحوه فرآوری متفاوت نسبت به گلاب معمولی و با ویژگی آنتی‌اکسیدانی بالا تولید شده است. همچنین ورود به حوزه محصولات آرایشی و بهداشتی، یکی دیگر از برنامه‌های جدید شرکت است که به‌زودی تولید تجاری آن آغاز خواهد شد.

ما در نظر داریم علاوه بر روش رایج تقطیر، از فناوری‌هایی مانند کانکریت و ابسولوت نیز برای تولید محصولات آرایشی و بهداشتی استفاده کنیم. همان‌طور که می‌دانید، از یک هکتار مزرعه گل محمدی با حدود سه هزار کیلوگرم گل، از طریق تقطیر تنها حدود ۱ کیلوگرم اسانس به دست می‌آید، در حالی که با روش‌هایی مانند تولید کانکریت، می‌توان از همین میزان گل تا حدود ۳۰ کیلوگرم محصول معطر استخراج کرد. این موضوع نشان می‌دهد که با استفاده از شیوه‌های نوین استحصال، امکان تولید محصولات متنوع‌تر و با ارزش افزوده بالاتر وجود دارد.

کشورهایی مانند بلغارستان، با سطح زیرکشت بسیار کمتر از ایران، حدود ۲۵۰ نوع محصول آرایشی و بهداشتی بر پایه گل محمدی تولید و به بازار عرضه می‌کنند؛ در حالی که در ایران همچنان تمرکز اصلی بر تولید گلاب است. این در حالی است که ظرفیت بالای تولید گل محمدی در کشور می‌تواند در صنایع دارویی، عطرسازی، غذایی و آرایشی‌ـ‌بهداشتی به خلق محصولات متنوع و ارزشمندتری منجر شود.

مهم‌ترین چالش‌ها و مشکلاتی که در مسیر تولید، فرآوری و تجاری‌سازی محصولات گل محمدی، کشور با آن مواجه ست، چیست؟

یکی از مهم‌ترین چالش‌های صنعت گل محمدی در ایران، نبود شناخت تخصصی نسبت به تنوع واریته‌ها و ژنوتیپ‌های مختلف این گیاه است. هر واریته می‌تواند ظرفیت ویژه‌ای برای تولید یک محصول خاص، از اسانس و عطر گرفته تا فرآورده‌های دارویی و آرایشی، داشته باشد؛ اما در حال حاضر این دانش به‌صورت علمی و کاربردی وارد مزارع نشده است. در بسیاری از گلستان‌های کشور نهال‌های یکدست و استاندارد وجود ندارد و همین موضوع باعث ناهمگنی محصول، کاهش کیفیت گل و افت ارزش اقتصادی آن می‌شود.

از سوی دیگر، در سال‌های گذشته تکثیر غیراصولی نهال‌ها از طریق پاجوش و قلمه، موجب انتقال بیماری‌ها و آفات به مناطق مختلف کشور شده است. این مسئله علاوه بر خسارت اقتصادی برای کشاورزان، باعث کاهش عمر مفید گلستان‌ها نیز شده است. به همین دلیل استفاده از نهال‌های شناسنامه‌دار و سالم باید به‌عنوان یک ضرورت در این صنعت مورد توجه قرار گیرد.

چالش مهم دیگر، موضوع برداشت گل است. با وجود سطح زیرکشت بالای گل محمدی در کشور و حجم قابل‌توجه تولید گل در فصل برداشت، همچنان برداشت مکانیزه به‌صورت جدی در ایران توسعه پیدا نکرده است. این در حالی است که فصل برداشت بسیار کوتاه بوده و هزینه نیروی کار انسانی نیز هر سال افزایش پیدا می‌کند. در نتیجه بخش زیادی از هزینه تولید به برداشت دستی اختصاص می‌یابد و این مسئله سودآوری کشاورزان و تولیدکنندگان را تحت تأثیر قرار داده است.

در حوزه فرآوری نیز، صنعت گل محمدی در ایران همچنان وابسته به تولید گلاب باقی مانده است. بسیاری از کارخانه‌ها و واحدهای تولیدی به دلیل صرفه اقتصادی تولید گلاب، تمایل چندانی به سرمایه‌گذاری در فناوری‌های نوین و روش‌های جدید فرآوری ندارند. در حالی که گل محمدی ظرفیت بسیار بالایی برای تولید محصولات متنوع‌تری مانند کانکریت، ابسولوت، محصولات آرایشی‌ـ‌بهداشتی، دارویی و عطرسازی دارد.

متأسفانه استفاده از تجهیزات قدیمی و محدود شدن فرآوری به شیوه تقطیر، باعث شده بخش بزرگی از ظرفیت اقتصادی این محصول نادیده گرفته شود. این در حالی است که کشورهایی نظیر بلغارستان، فرانسه و… با سطح زیرکشت کمتر از ایران، توانسته‌اند صدها محصول متنوع بر پایه گل محمدی تولید و به بازارهای جهانی عرضه کنند. بنابراین اگر صنعت گل محمدی ایران بخواهد در بازارهای جهانی رقابت‌پذیر باشد، باید از خام‌فروشی و تولید سنتی فاصله گرفته و به سمت فناوری‌های نوین، فرآوری پیشرفته و تولید محصولات با ارزش افزوده بالاتر حرکت کند.

آینده صنعت گل محمدی در ایران را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

اقتصاد و بازارهای مالی می‌توانند نقش مهمی در جهت‌دهی آینده صنعت گل محمدی در ایران داشته باشند. صنعت گل محمدی در ایران سال‌ها بر پایه اقتصاد گلاب شکل گرفته و تولیدکنندگان نیز عمدتاً به همین بازار محدود بسنده کرده‌اند، اما من نسبت به آینده این صنعت خوش‌بین هستم.

به اعتقاد من، در سال‌های آینده صنایع عطرسازی و آرایشی‌ـ‌بهداشتی مبتنی بر گل محمدی در کشور توسعه پیدا خواهد کرد. برای مثال، استفاده از رایحه رز در محصولاتی مانند صابون‌ها، شوینده‌ها و سایر فرآورده‌های بهداشتی، می‌تواند جایگاه تازه‌ای در سبک زندگی و فرهنگ مصرف خانواده‌های ایرانی پیدا کند؛ به‌ویژه اینکه علاقه به عطر گل محمدی همواره بخشی از فرهنگ ایرانی بوده است. با کمک فناوری‌های نوین، امکان تولید چنین محصولاتی در داخل کشور فراهم خواهد شد و همین نیاز بازار، صنعت گل محمدی را به سمت فرآوری‌های جدید سوق می‌دهد.

جامعه ما امروز نیازمند ورود گروه‌های نخبه، متخصص و فناورانه به این صنعت است. کشورهایی مانند امارات و ترکیه توانسته‌اند در حوزه عطرسازی و فرآورده‌های مرتبط موفق عمل کنند، زیرا دسترسی گسترده‌تری به فناوری‌های روز دنیا داشته‌اند و با محدودیت‌هایی مانند تحریم مواجه نبوده‌اند. با این حال، اگرچه تحریم‌ها مسیر توسعه صنعت گل محمدی ایران را دشوارتر کرده‌اند، اما نمی‌توانند مانع پیشرفت آن شوند. شاید این روند با سرعت کمتری پیش برود، اما متوقف نخواهد شد.

نیاز اصلی این صنعت، عبور از تولید صرف گلاب و حرکت به سمت بازارهای جدید و فناوری‌های نوین است. در شرایطی که کشور با بحران کم‌آبی مواجه است، تولید محصولات با ارزش افزوده بالاتر می‌تواند آینده اقتصادی پایدارتری برای این صنعت ایجاد کند؛ به‌ویژه در حوزه صادرات به بازارهایی مانند چین و هند که تقاضای بالایی برای محصولات گیاهی، طبیعی و مبتنی بر گل محمدی دارند.

من معتقدم نسل جوان، خلاق و تحصیل‌کرده ایرانی در حوزه گیاهان دارویی، توانایی شناسایی این بازارهای تشنه را دارد و می‌تواند صنعت گل محمدی را متحول کند. ما برای توسعه این صنعت، علاوه بر نیروی انسانی توانمند، از ظرفیت‌های بزرگی مانند سطح زیرکشت گسترده، تنوع ژنتیکی بالا و پیشینه تاریخی ارزشمند برخورداریم. همین عوامل در کنار نیاز رو‌به‌رشد بازار جهانی، می‌تواند به رونق و تخصصی‌تر شدن صنعت گل محمدی در ایران منجر شود؛ به‌گونه‌ای که در آینده هر نهال و هر مزرعه، متناسب با یک محصول یا صنعت خاص انتخاب و مدیریت شود.