گزارشی کوتاه به بهانه دومین اجلاس جهانی طب سنتی سازمان جهانی بهداشت (هند، دهلی، آذر ماه ۱۴۰۴).

نارندرا مودی برای دومین بار میزبان سازمان جهانی بهداشت شد. او نخستین بار در سال ۲۰۲۲ با همکاری سازمان جهانی بهداشت، مرکز جهانی طب سنتی (WHO Global Centre for Traditional Medicine) را در ایالت گجرات هند راه‌اندازی کرد. این اقدام یک نقطه عطف بود چون برای اولین بار سازمان جهانی بهداشت یک مرکز رسمی و دائمی برای طب سنتی ایجاد کرد.

اما در کمتر از سه سال، مودی با یک بسته‌ی هوشمندانه برای رهبری و مرجعیت علمی طب سنتی ظاهر شد.

حضور بیش از هزار نماینده از حدود صد کشور دنیا و حضور بیش از ۲۰ وزیر بهداشت و ده ها نفر از مقامات عالی‌رتبه دولتی کشورها، یعنی مودی قصد دارد طب سنتی هند را از سطح ملی به سطح جهانی ببرد.

هند برای مرکز گلوبال گجرات ۲۵۰ میلیون دلار سرمایه گذاری و برای بازسازی دفتر سازمان جهانی بهداشت در دهلی نو، حدود ۴۴ میلیون دلار هزینه کرده است، (زیرساختی برای استقرار بیش از ۶۰۰ کارشناس و متخصص)!

اما شعبده مودی در اختتامیه مراسم سه محور اصلی داشت:

*بین‌المللی‌سازی یوگا*

یوگا به تدریج از یک سنت محلی به یک زبان مشترک جهانی تبدیل خواهد شد. روز جهانی یوگا در سازمان ملل تصویب شد و هند توانست یک آیین بومی را به یک نماد سلامت جهانی بدل کند.

*رونمایی از برند ملی آیوش (AYUSH)*

این برند مثل یک چتر هویت برای همه شاخه‌های طب های سنتی رسمی هند (آیورودا، یوگا، یونانی، سیدها، هومیوپاتی) عمل می کند. با این کار، هند یک مرجع رسمی و قابل شناسایی در سطح بین‌الملل خواهد بود، نه صرفاً مجموعه‌ای از سنت‌ها!

*تمرکز روی آشواگاندا*

انتخاب یک گیاه شاخص و تبدیلش به نماد علمی ـ بازاری طب سنتی هند، دقیقاً همان کاری است که برندهای جهانی با جینسینگ یا جینکو انجام داده‌اند.

این سه ترفند (=ابزار قدرت نرم) در کنار هم یک استراتژی کامل می‌سازند: *هویت‌سازی، نمادسازی، و جهانی‌سازی*.

اما کلیدواژه مشترک دبیر کل سازمان جهانی بهداشت نخست وزیر هند در بیانیه پایانی نشست: *مبتنی بر شواهد و ادغام در نظام سلامت*!

به گمان من، مودی با عبور از سنت و فرهنگ، و با زبان مشترک علم، به تولید شواهد روی آورد تا با «دیپلماسی سلامت، طبیعت و تجارت» سه محور را کنار هم ‌آورد:

۱. سلامت: مشروعیت علمی و اجتماعی، ورود به سازمان‌های بین‌المللی مثل سازمان جهانی بهداشت.

۲. طبیعت: ریشه در گیاهان دارویی و آیین‌های سنتی، تبدیل منابع طبیعی به نمادهای فرهنگی و تمدنی.

۳. تجارت: برندسازی و صادرات، از آشواگاندا تا مکمل‌ها و خدمات انواع طب سنتی هندی بویژه یوگا.

به عنوان یک سیاست‌گذار کاریزماتیک، مودی نشان داد برای او *طب سنتی دیگر فقط «فرهنگ» نیست، بلکه یک ابزار دیپلماسی و اقتصاد جهانی است*. از طرف دیگر، هر محصول برای او، یک *سفیر فرهنگی* است.

 زاویه دیگر:

در دومین اجلاس جهانی طب سنتی سازمان جهانی بهداشت، هند عمداً تلاش کرد وزرای بهداشت و سیاست‌گذاران ارشد کشورهای مختلف را پای میز بیاورد تا وزن سیاسی و مشروعیت این نشست بالا برود. بیش از ۱۰۰ کشور نماینده فرستادند و ترکیب شرکت‌کنندگان شامل وزرا، سیاست‌گذاران، رهبران و مدیران حوزه سلامت، پژوهشگران و حتی صنعتگران بود.

اولین گام:

هند در سال ۲۰۲۲ با همکاری سازمان جهانی بهداشت، مرکز جهانی طب سنتی را راه‌اندازی کرد. این اقدام یک نقطه عطف بود چون برای اولین بار WHO یک مرکز رسمی و دائمی برای طب سنتی ایجاد کرد و آن را در خاک هند مستقر نمود. این اقدام را می توان این گونه تحلیل کرد:

*کسب مشروعیت بین‌المللی*: با میزبانی این مرکز، هند طب سنتی خود را از سطح ملی به سطح جهانی ارتقا داد تا با کسب اعتبار علمی و سیاسی، آیوش و طب های سنتی هندی دیگر صرفاً یک میراث فرهنگی نباشد، بلکه بخشی از سیاست سلامت جهانی محسوب ‌شوند.

*سرمایه‌گذاری راهبردی*: هند با صدها میلیون دلار برای زیرساخت، پژوهش و شبکه‌سازی نشان داد که طب سنتی برای هند یک صنعت آینده‌دار است،  نه فقط یک سنت فرهنگی.

*قدرت نرم و دیپلماسی سلامت*: مرکز گجرات عملاً هند را به «پایتخت جهانی طب سنتی» تبدیل کرد و این اقدام به هند امکان می‌دهد تا استانداردها، پژوهش‌ها و حتی بازار جهانی گیاهان دارویی را تحت تأثیر قرار دهد.

*پیامدهای تجاری*: با این مرکز، هند می‌تواند مسیر صادرات مکمل‌ها، داروهای گیاهی و خدمات سلامت سنتی را هموار کند و برند آیوش پشتوانه‌ای پیدا کرده که به بازارهای اروپا، آمریکا و آفریقا مشروعیت می‌دهد.

به‌طور خلاصه، اقدام هند در گجرات یک حرکت ترکیبی از *دیپلماسی، اقتصاد و هویت فرهنگی بود*.

این همان گامی است که در پایان سال ۲۰۲۵ آن را در اجلاس اخیر سازمان جهانی بهداشت در دهلی استوار شد. *هند با راه‌اندازی مرکز جهانی طب سنتی در گجرات، برندسازی آیوش، و بین‌المللی‌سازی یوگا عملاً وارد یک رقابت حساب‌شده با قدرت‌های آسیایی مثل چین، کره جنوبی و تایلند شده است*:

– طب سنتی چینی سال‌هاست در سطح جهانی جا افتاده و حتی در نظام سلامت رسمی بسیاری کشورها ادغام شده و هند با آیوش و آشواگاندا می‌خواهد جایگاهی مشابه یا حتی بالاتر بسازد.

– کره جنوبی روی «هان‌پانگ» (طب کره‌ای) سرمایه‌گذاری کرده و آن را با فناوری‌های مدرن و بیوتک پیوند داده است و هند نیز در مرکز جهانی طب سنتی، زیرساختهای فناوری و نوآوری را به خوبی توسعه می دهد.

– تایلند ماساژ تایلندی را جهانی کرده و آن را به صنعت گردشگری سلامت گره زده است و هند با یوگا و آیوش در حال رقابت مستقیم در حوزه خدمات سلامت و گردشگری است.

همه این‌ها نشان می‌دهد که *هند نه‌تنها به دنبال سهم بازار است، بلکه می‌خواهد مرجعیت جهانی طب سنتی را از چین و دیگران بگیرد*.

اگر بخواهیم از زاویه‌ی «دیپلماسی سلامت، طبیعت و تجارت» نگاه کنیم، همسایگان ایران (خصوصا ترکیه)، کشورهای حوزه تمدنی ایران و نوروز، کشورهای عضو بریکس، کشورهای عضو منطقه مدیترانه شرقی و همچنین کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس مهمترین رقبایی هستند که باید ارزیابی، تحلیل و مقایسه شوند؛

*چه بسا ایران بتواند با مدیریت درست و به هنگام، ائتلاف منطقه ای و شراکتهای راهبردی به مرکز منطقه‌ای طب سنتی در منطقه امرو و بین همسایگان خود تبدیل شود*؛

این گفتگو تا معماری حکمرانی طب ایرانی و مکمل در ایران و تعیین دیپلماسی سلامت مبتنی بر طب سنتی ادامه دارد… .