مقدمه و چارچوب کلی
مرکز جهانی طب سنتی سازمان جهانی بهداشت با نام رسمی WHO Global Centre for Traditional Medicine یکی از مهم‌ترین تحولات نهادی در تاریخ معاصر سلامت جهانی محسوب می‌شود. این مرکز در پاسخ به واقعیتی انکارناپذیر ایجاد شده است: طب سنتی، مکمل و تلفیقی نه‌تنها بخشی از میراث فرهنگی ملت‌هاست، بلکه در عمل نقش تعیین‌کننده‌ای در سلامت روزمره میلیاردها انسان ایفا می‌کند. سازمان جهانی بهداشت با تأسیس این مرکز تلاش کرده است فاصله تاریخی میان استفاده گسترده از طب سنتی و فقدان چارچوب‌های علمی، مقرراتی و داده‌محور را کاهش دهد. این مرکز قرار است نقطه اتصال میان دانش کهن، پژوهش مدرن، سیاست‌گذاری سلامت و عدالت اجتماعی باشد.

گستره جهانی استفاده از طب سنتی بر اساس آمار
بر اساس گزارش‌های رسمی سازمان جهانی بهداشت، حدود ۸۸ درصد از ۱۹۴ کشور عضو WHO اعلام کرده‌اند که نوعی از طب سنتی یا مکمل به‌طور رسمی یا غیررسمی در نظام سلامت آن‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد. در قاره آفریقا، تخمین زده می‌شود که بین ۷۰ تا ۸۰ درصد جمعیت برای مراقبت‌های اولیه سلامت به درمانگران سنتی و داروهای گیاهی مراجعه می‌کنند. در چین، بیش از ۹۵ درصد بیمارستان‌های دولتی دارای بخش‌های طب سنتی چینی هستند. در هند، سالانه صدها میلیون مراجعه به مراکز آیورودا، یوگا و سایر نظام‌های سنتی ثبت می‌شود. حتی در کشورهای با درآمد بالا، مانند آلمان، کانادا و استرالیا، بیش از ۳۰ تا ۵۰ درصد بزرگسالان حداقل یک‌بار در سال از نوعی درمان مکمل استفاده می‌کنند. این ارقام نشان می‌دهد که طب سنتی پدیده‌ای حاشیه‌ای یا محدود به کشورهای در حال توسعه نیست.

ابعاد اقتصادی جهانی طب سنتی و مکمل
از منظر اقتصادی، طب سنتی یکی از بزرگ‌ترین بازارهای سلامت غیررایج در جهان به شمار می‌رود. برآوردهای مختلف نشان می‌دهد که ارزش بازار جهانی طب سنتی و مکمل در سال‌های اخیر به حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ میلیارد دلار آمریکا در سال رسیده است. تنها بازار جهانی داروهای گیاهی ارزشی بیش از ۱۵۰ میلیارد دلار دارد و پیش‌بینی می‌شود تا سال ۲۰۳۰ به بیش از ۲۵۰ میلیارد دلار برسد. نرخ رشد سالانه این بازار بین ۸ تا ۱۰ درصد تخمین زده می‌شود که بالاتر از بسیاری از بخش‌های داروسازی رایج است. این گردش مالی عظیم، در صورت نبود مقررات و استانداردهای علمی، می‌تواند خطراتی جدی برای سلامت عمومی ایجاد کند؛ از جمله عرضه محصولات تقلبی، ادعاهای درمانی بدون پشتوانه و آسیب‌های مستقیم به بیماران.

پیشینه سیاستی و نقش سازمان جهانی بهداشت
سازمان جهانی بهداشت از دهه ۱۹۷۰ میلادی به‌تدریج به موضوع طب سنتی توجه نشان داده است. نخستین استراتژی جهانی طب سنتی WHO در سال ۲۰۰۲ منتشر شد و نسخه‌های بعدی آن تلاش کردند کشورها را به تدوین سیاست‌های ملی تشویق کنند. با این حال، تا پیش از تأسیس مرکز جهانی طب سنتی، فعالیت‌ها پراکنده، منطقه‌ای و فاقد یک کانون جهانی متمرکز بودند. ایجاد این مرکز به‌منزله ارتقای جایگاه طب سنتی از یک موضوع حاشیه‌ای به یک اولویت راهبردی در دستور کار WHO است.

تأسیس رسمی مرکز و تعهدات مالی
مرکز جهانی طب سنتی در سال ۲۰۲۲ به‌طور رسمی آغاز به کار کرد. دولت هند به‌عنوان کشور میزبان، تعهد مالی بی‌سابقه‌ای معادل حدود ۲۵۰ میلیون دلار آمریکا برای یک دوره ده‌ساله ارائه داد. این بودجه شامل تأمین زمین، ساخت پردیس اصلی، ایجاد آزمایشگاه‌ها، زیرساخت‌های دیجیتال، هزینه‌های نیروی انسانی و حمایت از برنامه‌های پژوهشی بین‌المللی است. چنین سطحی از سرمایه‌گذاری نشان می‌دهد که طب سنتی نه‌تنها یک موضوع فرهنگی، بلکه یک ابزار دیپلماسی سلامت و نفوذ علمی در سطح جهانی تلقی می‌شود.

جغرافیا، زیرساخت و ظرفیت انسانی
مرکز در شهر Jamnagar در ایالت گجرات هند مستقر شده است. هند به‌تنهایی بیش از ۵۰۰ هزار پزشک ثبت‌شده در نظام‌های آیورودا، یونانی، سیدا و هومئوپاتی دارد و سالانه بیش از ۱۰۰ هزار فارغ‌التحصیل جدید در این حوزه‌ها وارد بازار کار می‌شوند. این تمرکز کم‌نظیر نیروی انسانی، امکان انجام مطالعات گسترده، چندمرکزی و طولی را فراهم می‌کند و به مرکز اجازه می‌دهد به یک قطب علمی واقعی تبدیل شود.

چشم‌انداز، مأموریت و اهداف قابل اندازه‌گیری
چشم‌انداز مرکز جهانی طب سنتی، ایجاد نظامی است که در آن درمان‌های سنتیِ ایمن و اثبات‌شده بتوانند در کنار پزشکی مدرن به ارتقای سلامت کمک کنند. مأموریت مرکز به‌طور مشخص شامل تولید شواهد علمی، تقویت سیاست‌گذاری مبتنی بر داده، توسعه استانداردها و ترویج نوآوری است. از نظر اهداف کمی، WHO اعلام کرده است که قصد دارد تعداد کشورهایی که سیاست ملی مبتنی بر شواهد در حوزه طب سنتی دارند را از حدود ۷۵ کشور فعلی به بیش از ۱۲۰ کشور تا سال ۲۰۳۴ افزایش دهد.

پژوهش علمی و شکاف شواهد
بررسی‌های سازمان جهانی بهداشت نشان می‌دهد که کمتر از ۲۰ درصد از درمان‌های سنتی پرکاربرد دارای شواهد بالینی قوی مطابق با استانداردهای پزشکی مبتنی بر شواهد هستند. این بدان معناست که بخش بزرگی از درمان‌هایی که روزانه توسط میلیون‌ها نفر استفاده می‌شود، هنوز از نظر علمی به‌طور کامل ارزیابی نشده است. مرکز جهانی طب سنتی مأموریت دارد این شکاف را با حمایت از کارآزمایی‌های بالینی، مرورهای نظام‌مند و متاآنالیزها کاهش دهد. پیش‌بینی می‌شود طی یک دهه آینده، صدها مطالعه هماهنگ یا پشتیبانی‌شده توسط این مرکز انجام شود.

کتابخانه جهانی طب سنتی و مدیریت دانش
یکی از پروژه‌های کلیدی مرکز، ایجاد کتابخانه جهانی طب سنتی است. برآورد می‌شود بیش از ۱۰۰ هزار منبع علمی، تاریخی و بالینی مرتبط با طب سنتی در سراسر جهان وجود داشته باشد که بسیاری از آن‌ها به زبان‌های محلی یا در قالب‌های غیرقابل‌دسترس منتشر شده‌اند. این کتابخانه با دیجیتالی‌سازی و استانداردسازی داده‌ها، می‌تواند دسترسی پژوهشگران کشورهای کم‌درآمد را به دانش تسهیل کرده و نابرابری علمی را کاهش دهد.

ایمنی، تداخلات دارویی و داده‌های نگران‌کننده
طبق داده‌های WHO، در برخی کشورها بیش از ۴۰ درصد بیماران به‌طور همزمان از داروهای شیمیایی و فرآورده‌های گیاهی استفاده می‌کنند، بدون آنکه پزشک معالج خود را در جریان بگذارند. این وضعیت خطر تداخلات دارویی را افزایش می‌دهد. گزارش‌ها نشان می‌دهد که سالانه هزاران مورد عارضه جانبی مرتبط با مصرف نادرست داروهای گیاهی ثبت می‌شود، اما به دلیل ضعف نظام‌های گزارش‌دهی، رقم واقعی احتمالاً بسیار بالاتر است. مرکز جهانی طب سنتی قصد دارد نظام‌های پایش ایمنی را تقویت کرده و داده‌های دقیق‌تری در این زمینه فراهم کند.

نوآوری، هوش مصنوعی و تحلیل داده‌های بزرگ
ورود فناوری‌های نوین به حوزه طب سنتی می‌تواند تحولی اساسی ایجاد کند. استفاده از هوش مصنوعی برای تحلیل میلیون‌ها نسخه تاریخی و داده‌های بالینی می‌تواند زمان شناسایی ترکیبات مؤثر گیاهی را تا حدود ۵۰ درصد کاهش دهد. همچنین ابزارهای بیوانفورماتیک می‌توانند به درک سازوکارهای مولکولی درمان‌های سنتی کمک کنند. مرکز جهانی طب سنتی این فناوری‌ها را به‌عنوان اهرم شتاب‌دهنده پژوهش در نظر گرفته است.

ادغام در نظام‌های سلامت و پوشش همگانی
حدود ۲ میلیارد نفر در جهان به خدمات سلامت اساسی دسترسی کامل ندارند. در بسیاری از این مناطق، طب سنتی تنها گزینه در دسترس است. مرکز جهانی طب سنتی تلاش می‌کند با تدوین راهنماهای مبتنی بر شواهد، کشورها را قادر سازد از این ظرفیت برای پیشبرد پوشش همگانی سلامت استفاده کنند، بدون آنکه ایمنی بیماران به خطر بیفتد.

مقررات‌گذاری و استانداردسازی جهانی
کمتر از ۵۰ درصد کشورهای عضو WHO دارای نظام مقرراتی جامع برای داروهای گیاهی و درمان‌های سنتی هستند. این خلأ مقرراتی موجب ورود محصولات بی‌کیفیت و حتی خطرناک به بازار می‌شود. یکی از اهداف مرکز، افزایش این نسبت به بیش از ۷۵ درصد طی دهه آینده از طریق تدوین استانداردها، راهنماها و آموزش سیاست‌گذاران است.

دانش بومی، حقوق معنوی و عدالت
بیش از ۳۰۰ میلیون نفر از جوامع بومی در سراسر جهان زندگی می‌کنند و دانش سنتی آن‌ها پایه بسیاری از درمان‌هاست. مرکز جهانی طب سنتی بر حفاظت از حقوق معنوی این جوامع و جلوگیری از بهره‌برداری ناعادلانه تجاری تأکید دارد و این موضوع را بخشی جدایی‌ناپذیر از عدالت در سلامت می‌داند.

پایداری زیست‌محیطی و تنوع زیستی
حدود ۱۵ درصد از گونه‌های گیاهی دارویی جهان در معرض خطر انقراض قرار دارند. بهره‌برداری بی‌رویه می‌تواند این رقم را افزایش دهد. مرکز جهانی طب سنتی با ترویج زنجیره‌های تأمین پایدار و همکاری با نهادهای محیط‌زیستی، تلاش می‌کند میان سلامت انسان و سلامت محیط‌زیست تعادل ایجاد کند.