مقدمه
شیرین‌بیان (Glycyrrhiza glabra) یکی از گیاهان دارویی پرکاربرد در طب سنتی و مدرن است که از دیرباز در مناطق مختلف جهان، به ویژه آسیا و خاورمیانه، به عنوان دارو، مکمل و حتی افزودنی غذایی استفاده می‌شود. عصاره شیرین‌بیان سرشار از ترکیبات فعال زیستی همچون گلیسریزین، فلاونوئیدها و ساپونین‌ها است که نقش مهمی در خواص دارویی آن دارند. در سال‌های اخیر، به دلیل عوارض احتمالی ناشی از گلیسریزین، فرآورده‌ای به نام DGL (Deglycyrrhizinated Licorice) یا شیرین‌بیان بدون گلیسریزین به شدت مورد توجه قرار گرفته است.

ترکیبات شیمیایی اصلی در شیرین‌بیان
گلیسریزین (Glycyrrhizin) اصلی‌ترین ماده مؤثره، یک ساپونین گلیکوزیدی است که تا ۵۰ برابر شیرین‌تر از ساکارز است. اسید گلیسیریزیک (Glycyrrhizic acid) شکل هیدرولیز شده گلیسریزین است که مبنای بسیاری از روش‌های آنالیز قرار می‌گیرد. فلاونوئیدهایی مانند isoliquiritin و liquiritigenin با خواص آنتی‌اکسیدانی و ضدالتهابی در این گیاه وجود دارند. همچنین ساپونین‌ها و پلی‌فنول‌ها از دیگر ترکیبات مهم دارویی در شیرین‌بیان به شمار می‌روند. این ترکیبات مسئول خواص ضدالتهابی، ضدویروسی، ضدباکتری و محافظت‌کننده از دستگاه گوارش هستند.

استانداردهای بین‌المللی
مهم‌ترین مرجع بین‌المللی در زمینه آنالیز عصاره شیرین‌بیان، استاندارد ISO 11023:1999 است. این استاندارد روش تعیین محتوای گلیسریزین (برحسب اسید گلیسیریزیک) را با استفاده از کروماتوگرافی مایع با کارایی بالا (HPLC) ارائه می‌دهد. نکته مهم این است که این استاندارد تنها روش آنالیز را بیان می‌کند و مقدار مجاز یا حد قانونی برای مصرف را مشخص نمی‌سازد. با این حال، سازمان‌هایی مانند EFSA (اتحادیه اروپا) و FDA (آمریکا) محدودیت‌هایی برای مصرف گلیسریزین وضع کرده‌اند؛ به طور مثال مصرف روزانه بیش از ۱۰۰ میلی‌گرم برای اکثر افراد توصیه نمی‌شود.

فرآورده‌های شیرین‌بیان
عصاره کامل شیرین‌بیان به صورت مایع یا پودر عرضه می‌شود و حاوی گلیسریزین و سایر ترکیبات فعال است که در صنایع غذایی، دارویی و آرایشی کاربرد دارد. DGL (شیرین‌بیان بدون گلیسریزین) فرآورده‌ای است که گلیسریزین از آن حذف شده و به ویژه در بهبود مشکلات گوارشی به کار می‌رود و ایمن‌تر است. پودر ریشه شیرین‌بیان مستقیماً از ریشه خشک تهیه می‌شود و بیشتر در طب سنتی استفاده دارد. همچنین محصولات مشتق‌شده مانند نوشیدنی‌های گیاهی، آدامس‌ها و فرآورده‌های آرایشی نیز از شیرین‌بیان تولید می‌شوند.

DGL و اهمیت آن
حذف گلیسریزین از عصاره شیرین‌بیان منجر به تولید فرآورده‌ای ایمن‌تر می‌شود که همچنان از سایر ترکیبات مفید گیاه بهره‌مند است. اهمیت DGL در سه محور اصلی خلاصه می‌شود: ایمنی بالاتر بدون عوارض افزایش فشار خون و هیپوکالمی؛ کاربرد گسترده در درمان مشکلات گوارشی؛ و انطباق با قوانین سخت‌گیرانه FDA و EFSA که ورود به بازارهای جهانی را تسهیل می‌کند. به همین دلیل، DGL بیشتر در بازار دارویی و مکمل‌ها اهمیت یافته است، هرچند در صنایع غذایی سلامت‌محور نیز رو به رشد است.

کاربردهای دارویی و غذایی شیرین‌بیان و DGL
کاربردهای دارویی شیرین‌بیان شامل استفاده به عنوان ضدسرفه و خلط‌آور، ضدالتهاب و ضدویروس، درمان زخم معده و ریفلاکس (ویژه DGL) و تقویت سیستم ایمنی است. در بخش غذایی، عصاره شیرین‌بیان به عنوان طعم‌دهنده و شیرین‌کننده طبیعی در شیرینی‌ها و نوشیدنی‌ها به کار می‌رود و همچنین در چای‌های گیاهی و نوشیدنی‌های سلامت مورد استفاده قرار می‌گیرد. در صنایع آرایشی و بهداشتی نیز عصاره شیرین‌بیان به دلیل خاصیت ضدالتهاب پوستی و روشن‌کنندگی استفاده می‌شود.

بازار جهانی شیرین‌بیان و DGL
آسیا با کشورهایی مانند چین و هند به عنوان تولیدکنندگان اصلی شناخته می‌شود و استفاده گسترده‌ای در طب سنتی دارند. اروپا با کشورهایی مانند ایتالیا، آلمان و بریتانیا مصرف‌کنندگان عمده در صنایع غذایی و دارویی هستند. آمریکای شمالی بزرگ‌ترین بازار DGL به عنوان مکمل و داروی بدون نسخه است. در خاورمیانه، آفریقا و آمریکای لاتین نیز مصرف در حال رشد است. طبق پیش‌بینی‌ها، بازار جهانی عصاره شیرین‌بیان تا سال ۲۰۳۵ به بیش از ۱.۶ میلیارد دلار خواهد رسید و بازار DGL رشدی سریع‌تر خواهد داشت و تا سال ۲۰۳۲ به بیش از ۲ میلیارد دلار خواهد رسید.

معیارهای کیفی در خرید و فروش
مهم‌ترین معیارهای کیفی در خرید و فروش عصاره شیرین‌بیان شامل میزان گلیسریزین یا حذف آن (DGL)، نوع گرید (دارویی، غذایی، آرایشی)، فرم محصول (پودری یا مایع)، روش استخراج (آبی، CO₂ فوق بحرانی و غیره)، استانداردها و گواهی‌نامه‌ها (ISO، GMP، ارگانیک، Fair Trade)، و کنترل کیفیت با روش‌های HPLC و QAMS است.

مقایسه عصاره معمولی و DGL
عصاره معمولی شیرین‌بیان شامل گلیسریزین و سایر ترکیبات است و خواصی همچون ضدسرفه، ضدالتهاب و ضدویروس دارد، اما می‌تواند موجب افزایش فشار خون و کاهش پتاسیم شود. در مقابل، DGL فاقد گلیسریزین است و همچنان خواص درمانی مخصوصاً برای دستگاه گوارش دارد، بدون آنکه عوارض قلبی–عروقی ایجاد کند. بازار هدف عصاره معمولی بیشتر صنایع غذایی و دارویی است، در حالی که DGL بیشتر در دارو و مکمل‌های گوارشی به کار می‌رود و محدودیت‌های مقرراتی بسیار کمتری دارد.