حيدر مفتاحي زاده*، عباس ناصري
مركز خدمات تخصصي گياهان دارويي، جهاد دانشگاهي واحد استان ايلام

چكيده:
ايران به همراه كشور تركيه غني­ترين منبع و تنوع گياهان دارويي را در دنيا به خود اختصاص داده اند. سهم تجارت جهاني از فروش محصولات گياهان دارويي حدود 124 ميليارد دلار بوده است كه سهم كشور ما حدود 60 ميليون دلار مي­باشد كه اين مقدار كمتر از نيم درصد كل تجارت جهاني است. متكی بودن اقتصاد ایران بر درآمدهای نفتی و تاثیر پذیری درآمدها از مسائل سیاسی و اقتصادی، آسیب پذیری اقتصاد كشور رادر اين زمينه موجب شده است. هر ساله بیش از9000 نوع فرآوردة گیاهی در كشورهای اروپایی و آمریكا فرموله و به بازار عرضه می‌شود، كشور ما مانند 50 سال گذشته بیشتر در زمینة تولید عرقیات گیاهی فعاليت دارد. با توجه به جمیع بررسی­ها و تحقیقات به عمل آمده مشكل اصلی در حال حاضر در تولید دیده نمی‌شود بلكه مشكل اصلی را باید در بازار این محصولات جستجو كرد. اوج كارآمدی یك بازاریابی موفق زمانی است كه فرهنگ سازی و افزایش مصرف در سطح عامه مردم از طریق ترویج و نه تبلیغات انجام گیرد. اهلي سازي گياهان دارويي مفيد، محافظت و احياء اماكن و سايت هاي گياهي موجود، كاهش زنجيره تجارت گياهان دارويي، هدفمند كردن تحقيقات در اين زمينه و تقويت و اجراي كردن قوانين جهت برداشت از اين گونه ها مي­توانند به عنوان راه حل هاي جهت توسعه در داخل و بالطبع آن توسعه صادرات در خارج مورد بررسي قرار گيرند.
كلمات كليدي: اقتصاد گياهان دارويي، بازاريابي، توسعه صادرات، فراوري گياهان دارويي

ايران به همراه كشور تركيه غني ترين منبع و تنوع گياهان دارويي را در دنيا به خود اختصاص داده اند. سهم تجارت جهاني از فروش محصولات گياهان دارويي حدود 124 ميليارد دلار بوده است كه سهم كشور ما حدود 60 ميليون دلار مي­باشد كه اين مقدار كمتر از نيم درصد كل تجارت جهاني است.

در سال 1986 حدود 7/3 درصد از سهم صادرات محصولات كشاورزي به گباهان دارويي اختصاص يافته است كه بيشترين ميزان اين صادرات مربوط به دو محصول زعفران و زيره سبز بوده است.

متكی بودن اقتصاد ایران بر درآمدهای نفتی و تاثیر پذیری درآمدها از مسائل سیاسی و اقتصادی، آسیب پذیری اقتصاد كشور را موجب شده است.

یكی از راههای مقابله با این چالش ، توسعه تولیداتی است كه ضمن بهبود وضع اقتصاد داخلی سبب افزایش صادرات غیر نفتی می‌شود. در این میان محصولات جنگلی، مرتعی و گیاهان دارویی و صنعتی علاوه بر نقش خاصی كه در اقتصاد داخلی دارند می‌توانند تاثیر به سزایی در امر صادرات غیر نفتی داشته باشند.

خوشبختانه با روی آوردن دنیا، به خصوص كشورهای پیشرفته به استفاده از فرآورده‌های گیاهی و مصرف روز افزون آن در جهان، چه در داروسازی و چه در صنایع غذایی و آرایشی، بهداشتی و با توجه به تنوع آب و هوایی كشور و امكان رویش اكثر گیاهان در آن، فرصتی طلایی نصیب جمهوری اسلامی ایران گشته است تا از آن به بهترین نحو ممكن استفاده نموده و حضور خود را در بازارهای جهانی بیش از بیش افزایش دهد.

با توجه به رویكرد كشورهای جهان به داروهای گیاهی و فرآورده‌های طبیعی در سالهای آینده مصرف گیاهان دارویی در صنعت افزایش می‌یابد. آنچه در حال حاضر باعث ركود مصرف گردیده عدم فعالیت بخشهای تحقیقات صنعتی درزمینة پژوهش و ساخت محصولات گیاهی جدید بوده است.

با اینكه هر ساله بیش از9000 نوع فرآوردة گیاهی در كشورهای اروپایی و آمریكا فرموله و به بازار عرضه می‌شود، كشور ما مانند 50 سال گذشته بیشتر در زمینة تولید عرقیات گیاهی و طی دهة گذشته در تولید حدود 170 نوع داروی گیاهی سرمایه گذاری نموده كه تنها در بازار داخلی به فروش رسیده است.

در همین مدت به مدد فن آوری اطلاعات مانند اینترنت و ماهواره به طور مداوم برای محصولات خارجی تبلیغ ، بازاریابی و فضای مناسب فروش ایجاد شده است. ایران پتانسیل بزرگ گیاهان دارویی است.

تنوع اكولوژیكی زیاد درایران (بیش از7500 گونه گیاهی كه گفته می­شود 10تا 15 درصد آن­ها دارویی هستند. چیزی در حدود تمام قاره اروپا است. به دليل شرايط آب و هوایی (١١ اقلیم از ١٣ اقلیم جهان) و جغرافیای سیاسی كه دارد، قادر است به جایگاه مهمی در بازار جهانی این صنعت دست یابد.

استفاده از گیاهان دارویی سبب شده است تا میزان گیاهان دارویی در كشورهای توسعه یافته روز به روز افزایش یابد، به طوری كه واردات گیاهان دارویی (گیاهان معطر شامل آن نمی شود) از 355 میلیون دلار در سال 1976 به 51/5 میلیارد دلار در سال 2002 رسید و تا سال 2050 بالغ بر 5 تریلیون دلار خواهد رسید(هاسنا 1997 ).

بازاریابی، عملیاتی از تجارت است كه جریان كالا یا خدمات را از تولید كننده به مصرف كننده هدایت می‌كند. این عملیات در مورد محصولات كشاورزی شامل مراحلی چون نیاز سنجی بازار و در صورت نیاز ترویج، ارائه مشاوره علمی و مالی، تضمین خرید، ذخیره‌سازی محصول، فرآوری و حمل و نقل است. به‌طوری‌ كه تولید كننده واقعی با درآمد بیشتر و مصرف كننده نهایی با قیمتی نازلتر با یكدیگر ارتباط پایدار برقرار نموده و سطح رفاه جامعه افزایش می‌آید.

اوج كارآمدی یك بازاریابی موفق زمانی است كه فرهنگ سازی و افزایش مصرف در سطح عامه مردم از طریق ترویج و نه تبلیغات انجام گیرد. استاندارد نبودن و عدم كنترل كیفی و كمی داروهای گیاهی، نبود بازار داخلی مناسب به‌دلیل عدم تجویز پزشكان و سیستم توزیع نا مناسب (عطاریها) و عملكرد ضعیف برخی از تجار ایرانی، ضعف در فنآوری و تهیه داروهای گیاهی بدلیل عدم آگاهی زارعان از اصول صحیح کشت و بهره‌برداری، خشك كردن، سیستم بسته‌بندی، انبارداری و انبارسازی، ضعف در اطلاع رسانی و نبود صنایع تبدیلی در مناطق مختلف رویش اين گیاهان از جمله عوامل موثر در بروز اقتصاد ضعيف گياهان دارويي مي­باشد.

بازار داخلی گياهان دارويي در ايران شامل 6 هزار عطاری توزیع كنندة این گیاهان است. تعداد 72 شركت در زمینه گیاهان، وجود مراكز تحقیقات كشاورزی و منابع طبیعی در تمام استانهای كشور و فعالیتهایی كه این مراكز درخصوص گیاهان دارویی انجام می­دهند نیز به عنوان پتانسیل جدیدی مطرح است و می‌تواند زمینه خوبی برای شناسایی اقلام بومی و امكان شناسایی كاربردهای گیاهان فراهم نماید. سه قلم اصلی زراعی شامل زیرة سیاه و سبز، گشنیز و رازیانه با تفاوتی چشمگیر در مقایسه با دیگر اقلام قرار می‌گیرند.

این اقلام به اضافة شیرین بیان چهار قلم اصلی گیاهان دارویی صادراتی كشور را تشكیل میدهند كه صادرات بقیه اقلام در مقایسه با آنها ناچیز است. با توجه به جمیع بررسی­ها و تحقیقات به عمل آمده مشكل اصلی در حال حاضر در تولید دیده نمی‌شود بلكه مشكل اصلی را باید در بازار این محصولات جستجو كرد و نیز مسئله عدم فرآوری محصولات نیز مطرح است.

مزيت نسبي يكي از معيارهاي مهم اقتصادي جهت برنامه­ريزي توليد، صادرات و واردات و به معناي توانايي يك كشور يا يك منطقه در توليد يك كالا با هزينه كمتر است. اين نظريه بيان ميدارد كه هر كشور يا منطقه با توجه به فراواني استعدادهاي طبيعي و سطوح بهره وري عوامل توليد، به طور نسبي در توليد گروه خاصي از محصولات مزيت دارد ( حاج رحيمي، 1376: عزيزي و زيبايي، 1380).

براي استفاده پايدار از گياهان دارويي راهبردهاي زير پيشنهاد مي­گردد:
الف) اهلي سازي گياهان دارويي مفيد: در اين مورد توجه به اين نكته ضروري به نظر مي­رسد و آن اين است كه با اهلي كردن و كشت اين گياهان در مزرعه ممكن است كه ميزان تركيبات فعال در اين گياهان و يا حتي نوع اين تركيبات تغيير كند. همچنين استفاده از كودهاي شيميايي و آفت كش­ها بايد بر اساس نظام خاص مديريتي صورت گيرد. بهرحال اين روش به توليد شغل براي اهالي محل و نيز كاهش فشار بر اكوسيستم طبيعي صورت مي­گيرد.

ب) محافظت و احياء اماكن و سايت هاي گياهي موجود : برداشت از اين مزارع بايد بر اساس ظرفيت آن مزارع صورت گيرد و بنتوان از طريق تكثير نمونه هاي گياهي به احياء آن ها دست يافت.

ج) آموزش و حمايت مالي از افرادي كه اين محصولات را از طبيعت جمع آوري مي كنند.تحقيقات نشان ميدهد كه در آلمان حدود 90-70% گياهان دارويي وارد شده از طبيعت جمع آوري مي­شوند و فقط حدود 100-50 گونه در سطح وسيعي كشت شده اند كه در اين زمينه بايد تدابير كارشناسانه انديشيده شود. در نگاه اول بايد طرز صحيح برداشت از اين منابع طبيعي به آنها ياد داده شود و كشت آنها در سطح وسيع در مرحله دوم كار قرار گيرد.نحوه برداشت بايد طوري باشد كه يكباره به انقراض گونه هاي گياهي كمك نكند.

عامل ديگر كه منجر به افزايش برداشت بي رويه از طبيعت شده است، عدم وضعيت مناسب اقتصادي اين افراد است كه مجبور مي­شوند مقدار زيادي از اين گياهان از طبيعت برداشت شود. بنابراين در اين راستا انجام كارهاي زير ضروري مي باشد.

1- كاهش زنجيره تجارت گياهان دارويي بين جمع آوري كنندگان محلي و مصرف كنندگان با تشكيل تعاوني هاي محلي (منطقه­اي)

2-در تصميم گيريهاي كه به منظور حفاظت از منابع طبيعي صورت مي­گيرد نقش اين افراد نيز لحاظ شود.

د) هدفمند كردن تحقيقات در اين زمينه: اكنون در موسسات تحقيقات و دانشگاه ها تحقيقات در اين زمينه به صورت پراكنده كاري صورت مي­گيرد. وارد شدن بخش خصوصي در اين زمينه مي توان تحقيقات را پويا تر كند.
م) تقويت و اجراي كردن قوانين جهت برداشت از اين گونه ها: به طور مثال استفاده از گونه هاي در معرض انقراض بايد اصلا صورت نگيرد، در غير اينصورت جرم تلقي شود.

ن) تسهيل در فرايندهاي بعد از كاشت: با راه اندازي كارخانه هاي كشت و صنعت مي­توان در اين راستا تلاش نمود.

با اين توضيحات به نظر مي­رسد كه نمي توان در مرحله اول به مردم سفارش كرد كه حق ندارند از طبيعت برداشت كنند بلكه اين يك كار فرهنگي را مي­طلبد و به مرور زمان مي­توان به اين هدف دست يافت. اما نحوه برداشت از منابع طبيعي در اين مرحله نيز بايد آموزش داده شود. اگر كشاورزان يك منطقه از منابع طبيعي به جمع آوري گياهان ميپردازند، توجه به مرحله متولوژيكي زمان برداشت اندام جمع آوري شده بسيار مهم است، چرا كه مي­تواند يك معيار مناسبي براي جلوگيري از انقراض اين گونه­ها باشد.

در كشورهاي آلمان و آمريكا به عنوان مصرف كنندگان گياهان دارويي، فروش گياهان برداشت شده ازمنابع طبيعي بسيار مهم است چرا كه آنان معتقدند كه اگر گياهي به صورت كاملا طبيعي و بدور از دست بشر رشد كرده باشد مقدار و درصد تركيبات آن ثابت ميماند. به همين علت قيمت اين محصولات گران تر از محصولات كشت شده ميباشد. لذا در تهيه كلكسيون هاي كشت اين گياهان بايد مطمئن شد كه ميزان ماده موثره گياهان كشت شده نسبت به گياهان وحشي كاهش نيابد و نوع تركيبات نيز تغيير نكند.

 منابع:

  • حاجي رحيمي، ‌م. (1376)، انگيزه هاي اقتصادي و مزيت نسبي محصولات زراعي در استان فارس،‌ پايان نامه كارشناسي ارشد، دانشگاه شيراز.
  • عزيزي، ح. و م. زيبايي (1380)، تعيين ضريب نسبي برنج ايران، فصلنامه اقتصاد كشاورزي و توسعه، شماره 33.
  • دفتر امور گل و گیاهان زینتی (1379). مروری بر وضعیت تولید گیاهان دارویی . ص 5.
  • وجدانی،‌حمیدرضا (1381)گیاهان دارویی وكاربردآنهادردامپزشكی ودامپروری.مجله دامدار، سال یازدهم، شماره145 ص 12-10
  • ابراهیمی ، علی (1374). چكیده مقالات همایش ملی گیاهان دارویی ایران 26-24 بهمن ماه 1374.
  • وجدانی، حمیدرضا (1380). بررسی تولید و صادرات گیاهان دارویی ایران. ارائه شده در همایش ملی گیاهان دارویی ایران. كرج، موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع كشور.
  • وجدانی، حمیدرضا (1381). گزارش نهایی طرح تحقیقاتی: ارزیابی اقتصادی تولید و فرآوری گیاهان دارویی استان همدان با هدف بازار یابی صادرات. وزارت جهاد كشاورزی مركز تحقیقات منابع طبیعی و امور دام كشور.

برای کمک به ما، به این سایت (رأی بدهید)

ارسال این مطلب به کلوب دات کام