به گزارش شبکه خبری گیاهان دارویی، در گفتگو با دکتر حسین حسینی، یکی از مشاورین برجسته شرکتهای تولیدکننده گلاب و عرقیات در کاشان،  به بررسی چالش‌ها و فرصت‌های صنعت گل محمدی و گلاب در کاشان در شرایط فعلی اقتصادی و سیاسی پرداخته شد. طی این گفتگو مشخص شد که عواملی مانند محدودیت در تأمین مواد اولیه بسته‌بندی، کاهش گردشگری، افت قدرت خرید داخلی و کاهش صادرات، تأثیر قابل‌توجهی بر این صنعت گذاشته‌اند. همچنین، محدودیت ظرفیت فرآوری در فصل برداشت، نبود زیرساخت‌های مناسب و تجهیزات تخصصی، و ضعف در مدیریت زنجیره ارزش از جمله مشکلات کلیدی هستند. در مقابل، توسعه فناوری‌های صنعتی و حرکت به سمت برنامه‌ریزی ملی در حوزه تحقیق و توسعه می‌تواند نقش مؤثری در افزایش بهره‌وری، کاهش ضایعات و ارتقای ارزش افزوده این محصول استراتژیک ایفا کند.

برای شروع این گفت‌وگو، لازم است مهمان این مصاحبه را نه صرفاً بر اساس سوابق اجرایی، بلکه در جایگاه یکی از چهره‌های اثرگذار در زنجیره ارزش گل محمدی و صنایع وابسته معرفی کنیم.

دکتر حسین حسینی، دانش‌آموخته دکتری علوم باغبانی از دانشگاه علوم و تحقیقات تهران، با بیش از سه دهه حضور مستمر در حوزه کشاورزی و گیاهان دارویی، از جمله مدیران و مشاورانی هستند که تجربه میدانی و نگاه راهبردی را به‌طور همزمان در کارنامه خود دارند. فعالیت حرفه‌ای ایشان از همکاری با مجموعه‌های بزرگ صنعتی مانند باریج اسانس آغاز شده از جمله مدیریت طرح توسعه و فعالیت در بخش تحقیق و توسعه (R&D) و در ادامه، با ایفای نقش در سطوح مختلف مدیریتی و مشاوره ای به شکل‌گیری و ارتقای ظرفیت‌های تولیدی در این صنعت خصوصا در شهر کاشان کمک کرده است.

ایشان در ادامه مسیر حرفه‌ای خود، با پذیرش مسئولیت مدیرعاملی شرکت گلکاران، تجربه هدایت مستقیم یک مجموعه تولیدی را نیز به این مسیر افزوده‌اند. در کنار آن، به‌عنوان مشاور تخصصی در حوزه اسانس‌ها، گلاب، عرقیات گیاهی و فرآورده‌های دارویی، در پروژه‌های متعددی از مرحله طراحی تا اجرا حضور داشته و نقش‌آفرینی کرده‌اند.

آنچه جایگاه دکتر حسینی را متمایز می‌کند، تمرکز بر مدیریت زنجیره ارزش و بهره‌گیری از تجربیات بین‌المللی در توسعه واحدهای تولیدی است؛ به‌گونه‌ای که در کارنامه ایشان، هدایت و همراهی با شرکت‌های مختلف در کاشان و سایر مناطق کشور دیده می‌شود. همچنین فعالیت‌های علمی و آموزشی ایشان در شهرهایی چون کاشان، اصفهان، یزد و کرج، در حوزه آموزش تخصصی گیاهان دارویی، نشان‌دهنده پیوند مستمر میان دانش دانشگاهی و نیازهای صنعت در مسیر حرفه‌ای ایشان است.

در این گفت‌وگو تلاش کرده‌ایم با تکیه بر این تجربیات، تصویری دقیق‌تر از چالش‌ها و مسیرهای پیش‌روی صنعت گل محمدی و گلاب در شرایط کنونی ترسیم کنیم که در ادامه، مشروح این گفت‌وگو را می‌خوانید.

شرایط فعلی حاکم بر کشور و منطقه، به‌طور قطع اثرات محسوسی بر صنعت گلاب و محصولات گل محمدی داشته است. از یک سو، محدودیت در تأمین مواد پتروشیمی، مانند استفاده از PET جهت بسته‌بندی گلاب مشکلاتی پدید آمده است. از سوی دیگر، در بخش گردشگری نیز با کاهش قابل توجه جذب توریست مواجه هستیم. در سال‌های گذشته، در فصل برداشت گل محمدی، شاهد حضور گسترده گردشگران بودیم، اما در حال حاضر این میزان به کمتر از یک‌ششم سال‌های قبل رسیده است. علاوه بر این، کاهش قدرت خرید مردم باعث شده است که گلاب جایگاه پیشین خود را در سبد مصرفی خانوار از دست بدهد و دیگر جزو اقلام اصلی محسوب نشود؛ موضوعی که به افت محسوس بازار فروش این محصول منجر شده است. در حوزه صادرات نیز، با وجود اینکه کشورهای حوزه خلیج فارس همواره از مقاصد اصلی گلاب ایران بوده‌اند، در حال حاضر کاهش چشمگیری در صادرات به این کشورها مشاهده می‌شود.

 اکنون که در فصل برداشت گل محمدی هستیم و حجم گل برداشتی بالا و زمان فرآوری محدود است، مهم‌ترین چالش‌های مدیریت این حجم چیست و چه راهکارهایی برای کاهش ضایعات و افزایش بهره‌وری پیشنهاد می‌کنید؟

سال‌هاست که برداشت گل محمدی در بازه زمانی محدود و با حجم بالا انجام می‌شود، در حالی که ظرفیت فرآوری همچنان پاسخگوی این میزان تولید نیست. علاوه بر این، گل تولیدی برخی شهرستان‌ها که فاقد واحدهای فرآوری هستند نیز به کاشان منتقل می‌شود و این امر فشار مضاعفی بر زنجیره فرآوری وارد می‌کند و در نهایت منجر به افزایش ضایعات می‌شود. برای حفظ کیفیت گل، استفاده از ماشین‌های یخچال‌دار جهت انتقال محصول از مزرعه به کارخانه بسیار مؤثر است. همچنین، با توجه به محدودیت تجهیزات، ایجاد انبارهای استاندارد برای نگهداری موقت گل تا زمان فرآوری می‌تواند نقش مهمی ایفا کند. نوع بسته‌بندی و شرایط حمل‌ونقل نیز در حفظ کیفیت بسیار تعیین‌کننده است. کاهش سریع دمای گل پس از برداشت (حذف گرمای مزرعه) و استفاده از بسته‌بندی‌های مناسب مانند وکیوم، تأثیر قابل توجهی در حفظ ترکیبات معطر و اسانس گل دارد.

 فرآیندهای سنتی و صنعتی گلاب‌گیری در کاشان چه نقاط ضعف یا محدودیت‌هایی دارند و چه فناوری‌هایی می‌توانند کیفیت اسانس و گلاب را به‌طور معناداری ارتقا دهند؟

گلاب‌گیری سنتی به‌دلیل جذابیت فرهنگی و گردشگری، همچنان جایگاه ویژه‌ای دارد و در بسیاری موارد محصول با کیفیت مطلوبی نیز تولید می‌کند. با این حال، در این روش امکان جداسازی مؤثر ترکیبات با ارزش افزوده بالا، به‌ویژه اسانس، محدود است و در شرایط حجم بالای گل، پاسخگوی نیاز تولید نیست. در مقابل، سیستم‌های صنعتی در صورت بهره‌مندی از تجهیزات مناسب، به‌دلیل ظرفیت بالا، امکان تولید انبوه، جداسازی اسانس و ترکیباتی مانند فنیل‌اتیل‌الکل، از نظر اقتصادی بسیار کارآمدتر هستند. همچنین در فرآیند صنعتی، امکان جمع‌آوری و استفاده مجدد از پساب گلاب‌گیری نیز وجود دارد که مزیت مهمی نسبت به روش سنتی محسوب می‌شود.

 از نظر شما مهم‌ترین کمبودها در کارخانه‌ها و صنایع فرآوری گل محمدی در کاشان چیست؟

در برخی بخش‌ها همچنان با کمبود تجهیزات تخصصی و به‌روز در صنعت فرآوری گل محمدی مواجه هستیم. علاوه بر این، استفاده از سیستم‌های غیرحرفه‌ای و در برخی موارد نبود نیروی انسانی متخصص و آموزش‌دیده برای کار با تجهیزات، چالش‌های قابل توجهی برای واحدهای تولیدی ایجاد کرده است.

 آیا تولیدکنندگان گل محمدی در کاشان از ارزش افزوده واقعی محصولات خود بهره‌مند می‌شوند؟ اگر نه، گلوگاه‌های اصلی در زنجیره ارزش کجاست؟

در حال حاضر، تولیدکنندگان گل محمدی به‌طور واقعی از ارزش افزوده محصولات خود بهره‌مند نمی‌شوند. بخش مهمی از این مشکل به حضور واسطه‌ها و دلالان در زنجیره تأمین بازمی‌گردد. همچنین برخی شرکت‌های بزرگ، با قدرت بازار خود، شرایطی ایجاد می‌کنند که تولیدکنندگان در موقعیت ضعف قرار گیرند. از سوی دیگر، افزایش قابل توجه هزینه‌های نیروی کار نیز در سال‌های اخیر فشار مضاعفی بر تولیدکنندگان وارد کرده و سودآوری این فعالیت را کاهش داده است.

 به نظر شما دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی باید روی چه موضوعاتی در حوزه گل محمدی بیشتر تمرکز کنند تا مشکلات صنعت به‌صورت واقعی حل شود؟

نگاه به گل محمدی باید یک نگاه ملی و راهبردی باشد. این محصول ظرفیت بالایی در صنایع مختلف از جمله غذایی، دارویی و آرایشی-بهداشتی دارد و می‌توان از تمامی اجزای آن در سطوح مختلف بهره‌برداری کرد. با این حال، متأسفانه پژوهش‌ها در کشور، چه در دانشگاه‌ها و چه در مؤسسات خصوصی، اغلب به‌صورت جزیره‌ای و بدون هماهنگی انجام می‌شود و در برخی موارد شاهد موازی‌کاری هستیم. در صورتی که با یک برنامه‌ریزی متمرکز و هدفمند، می‌توان هم‌افزایی قابل توجهی در حوزه تحقیق و توسعه ایجاد کرد. برای مثال، در کشورهایی مانند ترکیه و بلغارستان، برنامه‌های بلندمدت (مثلاً ده‌ساله) برای به‌نژادی، افزایش عملکرد و بهبود ترکیب اسانس گل محمدی طراحی و اجرا شده است. این برنامه‌ها نه‌تنها در سطح تئوری، بلکه به‌صورت عملی نیز پیاده‌سازی شده‌اند. در حالی که در ایران، حتی در حداقل‌های برنامه‌ریزی پژوهشی نیز با چالش‌هایی مواجه هستیم. ایجاد مراکز تخصصی تحقیقاتی در حوزه گل محمدی، مشابه آنچه در ترکیه وجود دارد، می‌تواند نقش مهمی در توسعه این صنعت ایفا کند. همچنین، استفاده مؤثر از داده‌ها و نتایج پژوهش‌های موجود، و حرکت به سمت توسعه محصولات فناورانه در حوزه‌های مختلف، می‌تواند به افزایش صادرات غیرنفتی و جذب سرمایه کمک شایانی نماید.

در پایان، دکتر حسینی در خصوص نقش حمایت‌های دولتی در این صنعت تأکید کردند، که در سطح کلان، توجه برنامه‌ریزی‌شده و مستمر به این حوزه کمتر صورت گرفته است. هرچند در سال‌های گذشته، حمایت‌های مقطعی برای توسعه کشت وجود داشته، اما به دلیل نبود یک رویکرد جامع و کامل، این اقدامات نتوانسته‌اند به نتایج ماندگار منجر شوند. به‌گونه‌ای که علی‌رغم تقویت نسبی در بخش کشت، در حوزه‌هایی مانند تأمین تجهیزات، توسعه فناوری‌های فرآوری و همچنین گسترش صادرات، دستاورد چشمگیری حاصل نشده و این روند همچنان ناقص باقی مانده است.

به اعتقاد ایشان، طراحی و اجرای بسته‌های حمایتی هدفمند و مؤثر—به‌ویژه در فصل برداشت گل—برای کشاورزان و مصرف‌کنندگان ضروری است؛ چراکه چنین حمایت‌هایی می‌تواند در شرایط بحران اقتصادی و فشارهای مالی، به‌عنوان سرمایه‌ای در گردش، نقش مؤثری ایفا کند. همچنین در حوزه توسعه فناوری و فرآوری، توجه کافی صورت نگرفته و حتی در مواردی که اقداماتی انجام شده، به دلیل تخصیص نامناسب یا هدررفت منابع، بازخورد ملموسی در سطح تولید مشاهده نشده است. در نهایت، ایشان خاطرنشان کردند که موضوع صادرات نیز آن‌گونه که باید، مورد توجه و برنامه‌ریزی قرار نگرفته است و امیدواریم در آینده نزدیک این موارد هم مورد توجه بیشتر قرار گیرد.