مقدمه

اسانس‌های گیاهی، «ترکیبات فعال» مهمی در بازارهای آرایشی‌بهداشتی و سلامت و تندرستی اروپا هستند و به دلیل منشأ طبیعی، خواص درمانی و جذابیت حسی (رایحه و تجربه خوشایند) ارزش‌گذاری می‌شوند. در سال ۲۰۲۵، بازار اروپا به رشد خود ادامه داده است، اما صادرکنندگان با سخت‌گیری فزاینده مقرراتی مواجه‌اند؛ سخت‌گیری‌ای که از «توافق سبز اتحادیه اروپا» (EU Green Deal)، «راهبرد شیمیایی برای پایداری» (Chemical Strategy for Sustainability) و سیاست‌های بازنگری‌شده طبقه‌بندی مواد شیمیایی ناشی می‌شود. بخش آرایشی اروپا به‌شدت به اسانس‌های گیاهی به‌عنوان جزء رایحه‌ساز و نیز به‌عنوان ماده فعال متکی است، به‌ویژه در رایحه‌درمانی (آروماتراپی)، مراقبت پوست و محصولات «زیبایی پاک/کلین بیوتی». با این حال، مقررات جدید درباره آلرژن‌های رایحه‌ای، طبقه‌بندی خطر (Hazard Classification) و معیارهای «ضرورت استفاده» (Essential Use Criteria) در حال تغییر دادن شرایط دسترسی به بازار و الزامات برچسب‌گذاری هستند.

۱. معرفی محصول: اسانس‌های گیاهی

اسانس‌های گیاهی مواد طبیعی پیچیده‌ای هستند که معمولاً با تقطیر با بخار آب از برگ‌ها، ساقه‌ها، پوست درخت، گل‌ها، چوب و رزین‌ها تولید می‌شوند. بیش از ۳۰۰ نوع اسانس گیاهی در صنایع رایحه و طعم (fragrance & flavour) استفاده می‌شود.

اسانس‌های گیاهی مواد شیمیایی بسیار غلیظ هستند و معمولاً باید پیش از مصرف رقیق شوند؛ در غیر این صورت می‌توانند باعث تحریک پوست و چشم و سایر اثرات نامطلوب شوند. در عین حال، سابقه‌ای طولانی در طب سنتی و رایحه‌درمانی دارند. اسانس‌های گیاهی نباید خوراکی مصرف شوند مگر تحت نظارت پزشکیِ واجد صلاحیت.

در محصولات آرایشی، اسانس‌های گیاهی می‌توانند مستقیماً به محصولاتی مانند کرم‌ها، لوسیون‌ها، صابون‌ها و روغن‌های ماساژ افزوده شوند. در همه محصولات آرایشی، عطر/رایحه بخش مهمی از تجربه محصول است. در اغلب موارد (اما نه همیشه)، رایحه‌ها از ترکیب مواد معطر سنتتیک و مواد طبیعی مشتق‌شده از اسانس‌های گیاهی ساخته می‌شوند.

برخی اسانس‌ها مانند پچولی، اسطوخودوس و گل رز بیشتر و بیشتر به شکل «روغن کامل» (whole oil) به کار می‌روند؛ به‌ویژه در فرمولاسیون‌های طبیعی یا کلین بیوتی، که بازتاب ترجیح مصرف‌کننده به «خلوص گیاهی» است. در عطرسازی، همچنان معمول‌تر است که از اجزای جداشده (isolated components) اسانس‌های گیاهی استفاده شود، زیرا یکنواختی و کنترل هزینه را بهتر فراهم می‌کند. در رایحه‌درمانی، اسانس‌های گیاهی یا بر اساس پروفایل رایحه‌ای (مثل تند/ادویه‌ای، چوبی یا گلی) یا بر اساس اثرات ادعایی احساسی/فیزیولوژیک دسته‌بندی می‌شوند؛ از جمله خواص آرام‌بخش، انرژی‌بخش و متعادل‌کننده.

طبقه‌بندی کد HS برای اسانس‌های گیاهی

طبقه‌بندی «سیستم هماهنگ‌شده» (HS) برای اسانس‌های گیاهی در شکل زیر نشان داده می‌شود:
شکل ۱: کدهای HS برای اسانس‌های گیاهی
منبع: Access2Markets، ۲۰۲۵

اسانس‌های گیاهی زیر فصل HS 33.01 طبقه‌بندی می‌شوند که شامل موارد زیر است:

• اسانس‌های مرکبات (پرتقال، لیمو): ۳۳۰۱.۱۲–۱۹
• نعناع فلفلی و سایر نعناع‌ها: ۳۳۰۱.۲۴–۲۵
• سایر اسانس‌های تکی (رز، یلانگ‌یلانگ، پچولی، تی‌تری، کندر، بخور/فرانکینسنس): ۳۳۰۱.۲۹

اسانس‌های گیاهی پرمعامله مانند مرکبات و نعناع فلفلی زیررده‌های اختصاصی دارند و عمدتاً در صنعت غذا و نوشیدنی استفاده می‌شوند. اما بیشتر اسانس‌های گیاهی مورد استفاده در رایحه‌ها و محصولات آرایشی—مانند تی‌تری، کندر/فرانکینسنس، پچولی، یلانگ‌یلانگ، وتیور و میخک—در دسته گسترده‌تر HS 330129 قرار می‌گیرند.

۲. چرا اروپا بازار جذابی برای اسانس‌های گیاهی است؟

بازار آرایشی و سلامت و تندرستی اروپا همچنان مقصدی جذاب برای صادرکنندگان اسانس‌های گیاهی از کشورهای با درآمد کم و متوسط (LMICs) است. تقاضا برای اسانس‌های طبیعی، خاص و با منشأ اخلاقی رو به افزایش است؛ به‌خصوص در بخش‌های رایحه، رایحه‌درمانی و کلین بیوتی. مصرف‌کنندگان اروپایی بیش از پیش به شفافیت، سلامت و پایداری محیط‌زیستی توجه می‌کنند؛ این موضوع فرصت‌هایی برای تأمین‌کنندگانی ایجاد می‌کند که بتوانند استانداردهای بالای کیفیت، رهگیری‌پذیری و انطباق مقرراتی را برآورده کنند.

اتحادیه اروپا در سال ۲۰۲۳ حدود ۴۰۰ میلیون یورو اسانس گیاهی تحت کد HS ۳۳۰۱۲۹ وارد کرد (حدود ۴۶۰۰ تُن). واردات طی پنج سال گذشته از نظر ارزش و حجم روند رشد پایداری داشته است. نزدیک به ۴۸٪ ارزش واردات (حدود ۱۹۲ میلیون یورو) از کشورهای LMICs تأمین شده است؛ از جمله صادرکنندگان مهم: هند، اندونزی، مصر، مراکش و چین.

فرانسه در ۲۰۲۳ بزرگ‌ترین واردکننده اتحادیه اروپا برای کد ۳۳۰۱۲۹ بود، با ارزشی حدود ۲۹۱ میلیون یورو که بیش از دو سوم آن از تأمین‌کنندگان LMICs آمده است.

جدول ۳: نمای کلی واردات اتحادیه اروپا از اسانس‌های گیاهی در ۲۰۲۴
(جدول شامل کدها و ارقام واردات و صادرکنندگان اصلی و سهم آفریقا است.)
منبع: ITC Trade Map 2024

تقاضای اسانس‌های گیاهی در محصولات آرایشی، از جمله رایحه‌درمانی، سریع‌تر از تقاضای عطرها و رایحه‌های سنتی رشد کرده است؛ این موضوع بازتاب حرکت بازار به سمت محصولات سلامت‌محور و طبیعی در مراقبت شخصی است. در ۲۰۲۴، ارزش خرده‌فروشی بازار آرایشی و مراقبت شخصی اروپا به ۱۰۴ میلیارد یورو رسید. در مقابل، ارزش فروش عطر و رایحه حدود ۱۳.۲ میلیارد یورو بود که نشان می‌دهد روند زیبایی طبیعی، از رایحه‌های مرسوم جلوتر حرکت می‌کند.

با وجود رشد کندتر فروش عطر، واردات اسانس‌های گیاهی همچنان افزایش یافته است. طبق ITC Trade Map، اتحادیه اروپا در سال ۲۰۲۴ حدود ۹۴۷ میلیون یورو اسانس گیاهی تحت کد ۳۳۰۱۲۹ وارد کرده است، با حجم کل ۲۰,۵۲۰ تُن (به‌جز نعناع و مرکبات). افزایش مداوم واردات نشان می‌دهد تولیدکنندگان، این مواد طبیعی را در دامنه گسترده‌تری از فرمولاسیون‌ها به کار می‌گیرند؛ از جمله مراقبت پوست، مراقبت مو، رایحه‌درمانی و سبد محصولات کلین بیوتی.

بازار عطرهای دست‌ساز و خاص (niche) در برابر کندی بازار عطرهای جریان اصلی مقاومت نشان می‌دهد. هرچند این بخش هنوز کوچک است، اما به‌دلیل کیفیت بالاتر، حس انحصار نمادین و غلظت بیشتر مواد طبیعی، توجه بیشتری جلب کرده است. رایحه‌های طبیعی که شامل رایحه‌های مبتنی بر اسانس‌های گیاهی می‌شوند، رشد قابل توجهی دارند و پیش‌بینی می‌شود تا سال‌های آینده به‌طور معنی‌دار بزرگ‌تر شوند. همچنین بازار عطرهای تولید محدود (small-batch) که اغلب از عصاره‌های طبیعی نادر استفاده می‌کنند، سریع‌تر از بازار عطرهای جریان اصلی رشد می‌کند.

این دسته HS شامل بسیاری از اسانس‌های گیاهی با ارزش‌افزوده بالا است که در عطرهای لوکس و فرمولاسیون‌های آرایشی استفاده می‌شوند. طبق فدراسیون اروپایی اسانس‌های گیاهی (EFEO)، حدود یک‌سوم تقاضای جهانی اسانس‌های گیاهی از صنعت رایحه و آرایشی (از جمله رایحه‌درمانی) می‌آید.

پیش‌بینی می‌شود بازار اروپا به رشد خود ادامه دهد؛ با تکیه بر ترجیح مصرف‌کننده برای مواد طبیعی، قابل رهگیری و با منشأ پایدار. کشورهایی مانند فرانسه، آلمان، هلند، بریتانیا و ایرلند همچنان از واردکنندگان اصلی منطقه هستند.

نکته‌ها (Tips)

• در مواد تبلیغاتی خود به روندهای به‌روز بازار اشاره کنید و در شبکه‌های اجتماعی، پست‌های کوتاه با ذکر منبع داده منتشر کنید.
• خریدارانی را هدف بگیرید که با سبد متنوعی از اسانس‌های گیاهی کار می‌کنند و به روغن‌های خاص و داستان‌محور علاقه دارند.
• زنجیره تأمین خود را کامل بشناسید و رهگیری‌پذیری از منبع گیاه تا محصول نهایی را شفاف توضیح دهید.
• در نمایشگاه‌های بین‌المللی مانند InCosmetics و Biofach شرکت کنید.

۳. کدام کشورهای اروپایی بهترین فرصت‌ها را ارائه می‌کنند؟

فرانسه، آلمان، بریتانیا، هلند، اسپانیا و ایرلند بهترین فرصت‌ها را برای تأمین‌کنندگان اسانس‌های گیاهی ارائه می‌کنند. این کشورها بزرگ‌ترین واردکنندگان اسانس‌های گیاهی تحت کد HS ۳۳۰۱۲۹ هستند. همچنین فرانسه، آلمان، بریتانیا و سوئیس بزرگ‌ترین بازارهای مصرفی اروپا را در تمام بخش‌های محصولات آرایشی دارند.

(سپس متن کشورها—فرانسه، آلمان، بریتانیا، سوئیس، اسپانیا، هلند—همان‌طور که در متن شما آمده، توضیح می‌دهد کدام کشورها چه حجم وارداتی دارند، تأمین‌کنندگان اصلی‌شان چه کسانی هستند، و چه شرکت‌ها و انجمن‌هایی در آن بازار فعال‌اند.)

۴. کدام روندها فرصت ایجاد می‌کنند یا تهدید هستند؟

تقاضا برای اسانس‌های گیاهیِ منطبق با استانداردهای بالای پایداری در حال افزایش است. این الزام لزوماً به معنی نیاز قطعی به گواهی‌نامه نیست، اما باید فعالیت‌های خود را—به‌خصوص درباره اثرات محیط‌زیستی—مستندسازی کنید و بتوانید رهگیری‌پذیری تا منشأ مواد اولیه را ارائه دهید.

اهمیت رو به رشد تولید پایدار

زنجیره‌های تأمین پایدار و قابل رهگیری در صنعت آرایشی به یک الزام کلیدی تبدیل می‌شوند؛ این موضوع ناشی از مقررات، آگاهی مصرف‌کننده، نگرانی‌های محیط‌زیستی و تعهدات برندها در تأمین مسئولانه است. برای اسانس‌هایی مانند کندر و پچولی، مسائل پایداری اهمیت ویژه‌ای دارند.

برای کندر (Boswellia carterii)، برداشت ناپایدار باعث فشار جدی شده است. چون این تولید برای برخی جوامع روستایی در مناطق کوهستانی سومالی منبع اصلی درآمد است، درختان گاهی بیش‌ازحد «شیارزنی/برداشت» می‌شوند و فرصت استراحت یک‌ساله کافی ندارند. این وضعیت سلامت درخت را تضعیف می‌کند و آن را در برابر آفات و کاهش جوانه‌زنی آسیب‌پذیرتر می‌سازد. با رشد تقاضا، تولیدکنندگان در مناطقی مانند سومالی و اتیوپی تحت فشار اقتصادی برای برداشت بیش از حدِ قابل تحمل اکولوژیکی قرار می‌گیرند.

طرح‌های گواهی‌نامه‌ای مانند FairWild و Cosmos Organic چارچوب‌هایی برای حمایت از تولید پایدار ارائه می‌دهند، اما به‌ویژه در مناطق دورافتاده روستایی، چالش‌های اجرایی باقی است. FairWild نیازمند مستندسازی و پایش مداوم است. گواهی ارگانیک نیز می‌تواند به بهبود شیوه‌ها و افزایش اعتبار بازار کمک کند.

تولیدکنندگان پچولی نیز با چالش‌هایی مانند تخریب خاک، نوسانات اقلیمی و ناهماهنگی در شیوه‌های کشاورزی مواجه‌اند. شرکت‌های بزرگ رایحه مانند Firmenich، Givaudan و Symrise با شریک‌های تأمین در اندونزی (مانند Indesso) برای پیاده‌سازی کشاورزی بازساختی، حمایت از کشاورزان و استانداردهای تأمین مسئولانه همکاری می‌کنند. این مشارکت‌ها می‌تواند الگوی همکاری بلندمدت با تولیدکنندگان LMICs باشد.

انتظار می‌رود پایداری در صنعت اسانس‌های گیاهی در سال‌های آینده حتی مهم‌تر شود، زیرا برندها به سمت شفافیت کامل زنجیره تأمین و انطباق با مقررات محیط‌زیستی در حال تحول اتحادیه اروپا حرکت می‌کنند.

نکته‌ها (Tips)

• در تأمین اسانس‌های کندر، پچولی و سایر اسانس‌ها روی شیوه‌های پایداری سرمایه‌گذاری کنید. خریداران اروپایی معمولاً شریکانی را ترجیح می‌دهند که GACP و تأمین مسئولانه و قابل رهگیری ارائه دهند.
• استانداردهای تأمین مسئولانه شرکت‌های بزرگ را بررسی کنید و تا حد امکان الزامات آنها را اجرا کنید.
• گواهی‌هایی مانند FairWild و/یا ارگانیک را در نظر بگیرید؛ گواهی می‌تواند اعتبار ایجاد کند و امکان قیمت‌گذاری بالاتر بدهد.

افزایش تقاضا برای رایحه‌های شخصی‌سازی‌شده و خاص

در سال‌های اخیر، روند شخصی‌سازی رایحه‌ها بسیار پررنگ شده و در ۲۰۲۵ نیز ادامه یافته است؛ به‌خصوص میان نسل هزاره و نسل Z که دنبال پیوندهای عاطفی و حسی عمیق‌تر با انتخاب‌های آرایشی خود هستند. رایحه‌های شخصی‌سازی‌شده به آنها کمک می‌کند هویت و ارزش‌هایشان را بیان کنند.

بازار عطرهای خاص (niche) سریع‌ترین رشد را در صنعت رایحه دارد. در این فضا، پروفایل‌های سفارشی، آزادی خلاق و داستان‌های مرتبط با منشأ یا تجربه اهمیت دارند و مصرف‌کنندگان منتقد حاضرند برای رایحه‌های انحصاری و باکیفیتِ ساخته‌شده با مواد طبیعی و قابل رهگیری، قیمت بیشتری بپردازند.

امروزه رایحه‌ها با استفاده از مواد خام غیرمتعارف نیز ساخته می‌شوند؛ از جمله مواد گیاهی، تخمیری و برداشت‌شده از طبیعت. این مواد به دلیل توانایی برانگیختن احساسات، خاطرات و حس مکان ارزشمندند و امضای بویایی منحصربه‌فرد ایجاد می‌کنند. خرده‌فروشان نیز بیش از پیش از رایحه برای افزایش درگیری و تجربه مشتری استفاده می‌کنند؛ به‌ویژه از طریق فروشگاه‌های اختصاصی عطر و کانترهای سفارشی‌سازی درون فروشگاه.

برای نمونه، شرکت بریتانیایی Lush مجموعه‌ای از محصولات مراقبت شخصی با اسانس پچولی اندونزی تولید کرد. رایحه پچولی هویت فرهنگی پررنگی را تداعی می‌کند و اغلب با سبک زندگی طبیعی و آزادی مرتبط می‌شود؛ پیوندی که ریشه‌هایی در جنبش هیپی دهه ۱۹۶۰ دارد.

این روند همچنین به برندها کمک می‌کند وفاداری مصرف‌کننده را تقویت کنند. با رشد علاقه به پایداری و سلامت و افزایش قدرت خرید، بازار رایحه اروپا ظرفیت بالایی برای تأمین‌کنندگان اسانس‌های گیاهی خاص دارد.

تولیدکنندگان LMICs می‌توانند با ارائه اسانس‌های منحصربه‌فرد با «داستان منشأ» و کیفیت عطری بالا از این روند بهره ببرند. برخلاف بازارهای حجیم مانند پرتقال، لیمو و نعناع فلفلی، خریداران اروپایی در بازار اسانس‌های خاص انعطاف بیشتری برای همکاری با تأمین‌کنندگان کوچک‌تر و سفارش‌های حداقلی پایین‌تر دارند.