منبع:

Boor, B., & Lefebvre, N. (2021). Harvest and post-harvest handling of herbs: Technical guide. Research Institute of Organic Agriculture FiBL and Caritas Switzerland. 

دانلود فایل کامل

مقدمه

در دهه اخیر، بازار جهانی گیاهان دارویی و معطر رشد چشمگیری را تجربه کرده است و این روند فرصت‌های اقتصادی مهمی را برای کشورهایی همچون کوزوو ایجاد کرده است. با توجه به اینکه بخش عمده‌ای از محصولات گیاهی به شکل خشک‌شده عرضه می‌شوند، ارزش افزوده بالایی برای این محصولات متصور است؛ اما کیفیت نهایی این گیاهان ارتباط مستقیمی با روش‌های صحیح برداشت، خشک‌کردن و فرآوری پس از برداشت دارد. بسیاری از کشاورزان، به دلیل عدم آگاهی کافی از شیوه‌های استاندارد، ناخواسته دچار خطاهایی می‌شوند که کیفیت نهایی محصول را تحت تأثیر قرار می‌دهد و در مواردی حتی باعث برگشت‌خوردن محموله‌های صادراتی می‌شود. از آنجا که بسیاری از خطاهای مربوط به کیفیت از همان مراحل اولیه زنجیره تولید آغاز می‌شود و قابلیت اصلاح آن‌ها یا ناممکن یا بسیار پرهزینه است، آگاهی از اصول صحیح مدیریت پس از برداشت برای تمام تولیدکنندگان گیاهان دارویی ضروری است. راهنمای حاضر با هدف ارتقای دانش تولیدکنندگان و تضمین کیفیت محصول، دستورالعمل‌های کاربردی در زمینه برداشت، خشک‌کردن، تمیزکاری، بسته‌بندی، انبارداری و حمل‌ونقل ارائه می‌دهد و تأکید دارد که رعایت این اصول نه‌تنها کیفیت را تضمین، بلکه امکان حضور پایدار در بازارهای حساس اروپا را نیز فراهم می‌کند.

الزامات کیفیت در اتحادیه اروپا

کیفیت گیاهان دارویی در بازار اروپا با توجه به دو جنبه اصلی سنجیده می‌شود: کیفیت ظاهری یا بیرونی، و کیفیت درونی یا محتوای ترکیبات مؤثره. همچنین قوانین بهداشتی سختگیرانه‌ای در مورد آلودگی میکروبی، باقی‌مانده سموم و وجود ناخالصی‌ها مطرح است.

کیفیت بیرونی شامل رنگ، اندازه ذرات، شکل برگ یا گل، میزان خلوص، عاری بودن از اجزاء نامطلوب و بوی طبیعی گیاه است. کیفیت درونی، که با آزمایش‌های آزمایشگاهی سنجیده می‌شود، شامل میزان ترکیبات مؤثره مانند اسانس‌ها، فلاونوئیدها و مواد فعال اختصاصی هر گونه گیاهی است. برای نمونه، در نعناع فلفلی، میزان اسانس و ترکیب منتول معیار اصلی ارزیابی کیفیت است و برداشت نابهنگام یا خشک‌کردن در دمای بالا می‌تواند این مواد را کاهش دهد. اتحادیه اروپا بر اساس قوانین ایمنی غذایی و فارماکوپه، حد مجاز انواع آلودگی‌ها از جمله باکتری‌ها، قارچ‌ها، فلزات سنگین و سموم قارچی را دقیقاً تعیین کرده است. محصولاتی که این حد مجاز را رعایت نکنند قابلیت عرضه در بازار اروپا را ندارند.

خلوص محصول از دیگر معیارهای مهم کیفیت است. وجود ذرات خاک، سنگریزه، فضولات جانوری، بقایای گیاهان هرز یا بخش‌های ناخواسته گیاه (مانند ساقه‌های ضخیم) می‌تواند کیفیت محصول را پایین آورده و حتی باعث برگشت محصول شود. کنترل آلودگی‌های میکروبی نیز اهمیت ویژه‌ای دارد؛ چراکه گیاهان دارویی عمدتاً در صنایع غذایی و دارویی استفاده می‌شوند و وجود باکتری‌های بیماری‌زا می‌تواند خطرات جدی ایجاد کند. در مواردی که میزان آلودگی میکروبی بالا باشد، لازم است محصول تحت فرآیند استریلیزاسیون با بخار قرار گیرد، که این امر باعث کاهش قیمت نهایی محصول برای تولیدکننده می‌شود. همچنین، به دلیل رشد بازار محصولات ارگانیک، عدم وجود باقی‌مانده سموم کاملاً ضروری است و وجود هرگونه آلودگی ناشی از رانش سموم از مزارع مجاور می‌تواند محصول ارگانیک را از رده خارج کند.

بهداشت و رعایت اصول سلامت در زنجیره تولید

رعایت اصول بهداشتی از مرحله کاشت تا بسته‌بندی، نقشی اساسی در تضمین کیفیت گیاهان دارویی دارد. هرگونه بی‌توجهی به بهداشت فردی، آلودگی محیطی یا تماس گیاه با منابع آلوده می‌تواند به کاهش کیفیت یا رشد عوامل بیماری‌زا منجر شود. کارگران باید آموزش‌های لازم درباره بهداشت فردی، شست‌وشوی صحیح دست‌ها، نحوه برخورد با ابزار و تجهیزات، و رفتار در محیط کار را دریافت کنند. افرادی که دچار بیماری‌های انتقالی مانند مشکلات گوارشی یا دارای زخم‌های باز هستند، نباید در تماس با مواد گیاهی فعالیت کنند. شستن دست‌ها باید پس از هر وقفه کاری، تماس با تجهیزات، دفع زباله و استفاده از سرویس بهداشتی انجام شود.

تأمین آب سالم، صابون و حوله‌های تمیز در محیط کار ضروری است. از آنجا که عوامل بیماری‌زا قابل مشاهده نیستند، کنترل ریسک تنها از طریق رعایت دقیق اصول بهداشتی امکان‌پذیر است. همچنین ابزارهای برداشت، میزهای جداسازی، سبدها و محل‌های خشک‌کردن باید به‌طور منظم شسته و ضدعفونی شوند. رعایت این اصول، پایه‌ای‌ترین گام برای تولید محصولی ایمن و قابل عرضه در بازارهای بین‌المللی است.

برداشت گیاهان دارویی

برداشت یکی از مهم‌ترین مراحل زنجیره تولید گیاهان دارویی است و زمان مناسب برداشت، نوع ابزار استفاده‌شده و نحوه جمع‌آوری محصول تأثیر تعیین‌کننده‌ای بر کیفیت نهایی دارد. گیاهان دارویی بر اساس بخش مورد استفاده—برگ، گل، ریشه، ساقه یا بذر—نیازمند روش‌های تخصصی برداشت هستند. برای برداشت برگ‌ها معمولاً از ماشین‌های برش‌زن مجهز به سیستم جمع‌آوری استفاده می‌شود. برش باید با تیغه‌های تیز انجام شود تا از له‌شدگی برگ‌ها جلوگیری شود؛ زیرا له‌شدگی سبب کاهش اسانس، تغییر رنگ و افزایش آلودگی میکروبی می‌شود. برای ریشه‌ها معمولاً ابتدا بخش‌های هوایی قطع و سپس ریشه با ابزارهایی نظیر سیب‌زمینی‌کَن جدا می‌شود.

در برداشت بذرها، استفاده از کمباین ضروری است، اما باید توجه کرد که برخی گیاهان مانند گشنیز و زیره به‌سرعت دچار ریزش بذر می‌شوند. در مواردی لازم است گیاه را در مزرعه درو کرده و چند روز در مزرعه در حالت صفه‌بندی قرار داد تا بذر کاملاً برسد. در برداشت گل‌هایی مانند بابونه یا گل‌گاو‌زبان، جداسازی گل‌ها ممکن است به‌صورت دستی یا با دستگاه انجام شود و سرعت انتقال به محل خشک‌کردن اهمیت بالایی دارد.

زمان برداشت نیز باید با دقت تعیین شود. برای برگ‌ها معمولاً بهترین زمان درست قبل از گل‌دهی است، زیرا گیاه در این زمان بیشترین میزان ترکیبات فعال را دارا است. برای گل‌ها بهترین زمان صبح پس از خشک شدن شبنم و در شرایط آفتابی است. بذرها در زمان رسیدگی کامل برداشت می‌شوند و ریشه‌ها معمولاً در پاییز یا اوایل بهار زمانی که برگ‌ها خشک شده باشند جمع‌آوری می‌شوند. رعایت این نکات باعث افزایش حداکثری کیفیت محصول خشک‌شده خواهد شد.

آماده‌سازی اولیه پیش از خشک‌کردن

فاصله بین برداشت و خشک‌کردن باید تا حد امکان کوتاه باشد، زیرا تأخیر در انتقال محصول موجب افزایش دما، رشد میکروبی، تخمیر و تغییر رنگ می‌شود. این موضوع در گیاهانی مانند بابونه که گل‌های تازه آن سریع گرم می‌شوند بسیار حساس‌تر است. پس از ورود محصول تازه به محل فرآوری، باید بلافاصله آن را روی سطوح تمیز خالی کرده و ناخالصی‌ها مانند علف‌های هرز، برگ‌های زرد، شاخه‌های شکسته، خاک و قطعات نامطلوب را جدا کرد. میزهای سورتینگ باید به‌طور کامل قابل شست‌وشو باشند و از تماس محصول با زمین جلوگیری شود.

در برخی گیاهان مانند نعناع، جداسازی برگ از ساقه بهتر است پیش از خشک‌کردن انجام شود تا اسانس برگ‌ها حفظ شود و شکستگی آن‌ها به حداقل برسد. در مورد بابونه، دستگاه‌های جداکننده طبلکی برای جداسازی ساقه‌ها از گل مناسب است. پس از جداسازی اولیه، محصول باید سریعاً روی سینی‌ها یا قفسه‌های خشک‌کن قرار گیرد.

خشک‌کردن گیاهان دارویی

خشک‌کردن مهم‌ترین مرحله در حفظ کیفیت، رنگ، طعم و مواد مؤثره گیاهان است. رطوبت نهایی معمولاً باید بین ۱۰ تا ۱۴ درصد باشد. دمای خشک‌کردن برای گیاهان مختلف متفاوت است، اما به‌طور کلی برای گل‌ها حدود ۳۵ تا ۴۰ درجه، برای برگ‌ها ۴۰ تا ۴۵ درجه و برای ریشه‌ها تا ۶۰ درجه سانتی‌گراد مناسب است. دمای بالا باعث تبخیر اسانس‌ها و کاهش کیفیت دارویی محصول می‌شود. سرعت گردش هوا در اتاق خشک‌کردن باید مناسب باشد تا رطوبت به‌طور یکنواخت خارج شود.

خشک‌کن‌ها به انواع مختلفی مانند تونلی، قفسه‌ای، کانتینری و … تقسیم می‌شوند. خشک‌کن‌های تونلی با استفاده از انرژی خورشیدی مناسب مزارع کوچک هستند، در حالی‌که خشک‌کن‌های صنعتی برای واحدهای بزرگ‌تر به‌کار می‌روند. محصول باید در لایه‌های نازک روی سینی‌ها پخش شود و فاصله سینی‌ها از هم برای جریان هوا کافی باشد. تمیز بودن اتاق خشک‌کردن، عدم ورود پرندگان و حشرات، تهویه مناسب و کنترل دما از جمله قوانین مهم خشک‌کردن هستند.

برای ارزیابی میزان خشکی محصول، آزمایش‌های ساده‌ای مانند شکنندگی ساقه، خرد شدن برگ بین انگشتان و سخت بودن محور گل انجام می‌شود. هرگونه رطوبت باقی‌مانده در ساقه‌های ضخیم یا ریشه‌ها می‌تواند در انبار موجب رشد کپک شود.

فرآوری اولیه و جداسازی پس از خشک‌کردن

پس از خشک‌کردن، محصول نیازمند یک مرحله دیگر پاک‌سازی و جداسازی است تا ناخالصی‌های باقی‌مانده مانند سنگ‌ریزه، گردوغبار، علف هرز و بخش‌های نامطلوب گیاه حذف شوند. این کار ابتدا با دست و سپس توسط غربال‌ها و ماشین‌های بوجاری انجام می‌شود. برای گیاهانی که برگ یا گل آن‌ها مورد استفاده است، جداسازی ساقه‌های ضخیم بسیار مهم است. دستگاه‌هایی مانند ربلر برای جداکردن ساقه و برگ استفاده می‌شوند.

در برخی گیاهان مانند بابونه، خطوط فرآوری می‌توانند محصول را به چند درجه کیفی مختلف تقسیم کنند که هرکدام برای بخش خاصی از بازار مناسب است. برای نمونه، گل کامل با ساقه کوتاه بالاترین قیمت را در بازارهای دارویی دارد، در حالی‌که بخش‌های خردشده یا گل‌های کوچک ممکن است تنها برای چای‌های کیسه‌ای یا عصاره‌گیری مناسب باشد.

بسته‌بندی گیاهان دارویی

هدف از بسته‌بندی، جلوگیری از جذب رطوبت، حفظ عطر، جلوگیری از فساد، و محافظت محصول از آسیب‌های فیزیکی است. مواد بسته‌بندی باید تمیز، بدون بو و نسبتاً قابل تنفس باشند تا رطوبت به دام نیفتد. گیاهان مقاوم مانند ریشه‌ها و میوه‌ها معمولاً در کیسه بسته‌بندی می‌شوند، در حالی‌که محصولات حساس مانند گل‌ها و برگ‌ها بهتر است در جعبه‌های مقوایی یا بسته‌های چندلایه کاغذی بسته‌بندی شوند تا از خردشدگی جلوگیری شود.

برچسب‌گذاری دقیق بسته‌ها برای ردیابی محصول از مزرعه تا مقصد ضروری است. اطلاعات کلیدی برچسب شامل نام محصول، نوع ارگانیک بودن، کد تأییدیه، شماره بچ، نام مالک و مقصد بار است.

انبارداری گیاهان دارویی

پس از بسته‌بندی، محصول باید در شرایط استاندارد انبار شود. رطوبت محیط باید کمتر از ۶۰ درصد و دمای انبار حدود ۲۵ درجه باشد. تماس محصول با زمین یا دیوار می‌تواند باعث جذب رطوبت شود، بنابراین استفاده از پالت ضروری است. تهویه مناسب، جلوگیری از ورود حشرات و جوندگان، تمیزکاری منظم و کنترل دما و رطوبت از اصول مهم انبارداری است.

انبار باید دارای سطوح قابل شست‌وشو، نور کافی، قفسه‌های فلزی و فضای کافی برای جداسازی گونه‌ها باشد. وجود تله‌های حشرات و جوندگان در محیط بیرونی و داخلی انبار برای کنترل آفات توصیه می‌شود.

حمل‌ونقل

در حمل‌ونقل گیاهان دارویی، پاکیزگی وسیله نقلیه و شرایط مناسب حمل اهمیت فراوان دارد. فضای بار باید خشک، بدون بو و عاری از هرگونه آلودگی باشد. گیاهان سمی یا دارای اسانس باید جداگانه حمل شوند تا از انتقال بو یا آلودگی جلوگیری شود. برچسب‌گذاری دقیق و همراه داشتن مدارک حمل نیز از الزامات قانونی است.

نتیجه‌گیری

کیفیت گیاهان دارویی محصول زنجیره‌ای منسجم از رعایت استانداردها از مزرعه تا حمل‌ونقل است. کوچک‌ترین خطا در برداشت، خشک‌کردن یا بسته‌بندی می‌تواند ارزش محصول را کاهش دهد یا موجب از دست رفتن بازار شود. رعایت کامل اصول ارائه‌شده در این راهنما می‌تواند به افزایش کیفیت محصول، افزایش دوام، کاهش آلودگی و نهایتاً دسترسی به بازارهای صادراتی حساس مانند اتحادیه اروپا کمک شایانی کند.