منبع:

Rochat, A., Lefebvre, N., & van den Berge, P. (2022). Organic seedling production for medicinal and aromatic plants: Technical guide. FiBL & Caritas Switzerland. DOI: 10.5281/zenodo.7003785

دانلود فایل کامل راهنمای فنی

.

تولید ارگانیک نشای گیاهان دارویی و معطر

تولید گیاهان دارویی و معطر طی سال‌های اخیر در کوزوو رشد چشمگیری داشته است و به یکی از مهم‌ترین حوزه‌های کشاورزی برای تولیدکنندگان کوچک تبدیل شده است. این گیاهان به دلیل ارزش اقتصادی بالا و درآمد قابل توجه در هر هکتار، مورد استقبال کشاورزان قرار دارند. با این حال، کشت مستقیم بسیاری از این گیاهان به دلیل حساسیت در زمان کاشت، نیاز به ظرافت در مدیریت، و چالش‌های کنترل علف‌های هرز با مشکلاتی همراه است. به همین دلیل، استفاده از نشاء به‌عنوان روشی قابل اطمینان برای استقرار گیاهان چندساله رایج شده است. تولید نشاء نیازمند دانش تخصصی، تجربه عملی و زیرساخت‌های مناسب است و موفقیت در آن تابع انتخاب روش مناسب، تهیه بستر مطلوب، اجرای تکنیک‌های صحیح کاشت، مدیریت آفات و بیماری‌ها و فراهم‌سازی شرایط رشد ایده‌آل است. این گزارش بر اساس راهنمای فنی منتشرشده در سال ۲۰۲۲، به بررسی جامع جنبه‌های مختلف تولید ارگانیک نشاء گیاهان دارویی و معطر می‌پردازد.

تولید نشاء گیاهان دارویی و معطر در کوزوو

در سال ۲۰۲۰، نه گونه اصلی از گیاهان دارویی و معطر در کوزوو کشت شده‌اند که بابونه با تولید ۱۳۰ تن در سال بیشترین سهم را دارد. در مجموع حدود ۲۸۰ تن گیاه دارویی تولید شده است و ۱۴۳ تولیدکننده در این حوزه فعالیت داشته‌اند. تنوع گونه‌های کشت‌شده تابع نیاز بازار است. مراکز جمع‌آوری نقش مهمی در تولید و تأمین نشاء برای کشاورزان دارند. این مراکز علاوه بر خرید محصول، بسیاری از نشاءها را خود تولید کرده و در اختیار تولیدکنندگان قرار می‌دهند. برخی مراکز نیز اقدام به فروش نشاء به بازارهای خارج از سیستم قراردادی می‌کنند. علاوه بر این، سازمان‌هایی مانند انجمن ارگانیکا و IADK، ارائه‌دهنده مشاوره‌های تخصصی برای کشاورزان فعال در این حوزه هستند. اطلاعات موجود در بروشورها و منابع محلی نیز کمک‌کننده است، اما نیاز به منابع تخصصی‌تر همچنان احساس می‌شود.

تصمیم‌گیری برای تولید نشاء در مزرعه

تولید نشاء در مزرعه نیازمند زیرساخت‌ها، امکانات و نیروی انسانی کافی است. تولیدکننده باید امکاناتی نظیر اتاق یا گلخانه مناسب، تهویه و گرمایش، میزهای رشد، سیستم آبیاری، فضای مناسب برای پر کردن سینی‌ها و محل مناسب برای سازگاری نشاءها را داشته باشد. علاوه بر این، نیاز به نیروی کار کافی، آگاهی از اصول فنی و امکان بازگشت سرمایه نیز از معیارهای مهم برای تصمیم‌گیری هستند. کیفیت نشاءهای تولیدشده در مزرعه باید با نشاءهای خریداری‌شده از تولیدکنندگان تخصصی برابری کند، زیرا ضعف کیفیت نشاء منجر به کاهش محصول در مراحل بعدی کشت خواهد شد.

مقررات قانونی برای تولید ارگانیک نشاء

تا سال ۲۰۲۱، تولید ارگانیک نشاء در اتحادیه اروپا تابع مقررات ۸۳۴/۲۰۰۷ بود، اما از سال ۲۰۲۲ مقررات جدید ۸۴۸/۲۰۱۸ با تغییراتی در زمینه مواد تکثیری اعمال شده است. در مقررات جدید، اصطلاح «مواد تکثیر گیاهی» به‌کار رفته است که شامل بذر، نشاء و قلمه‌ها می‌شود. برای تولید ارگانیک، بذرها باید ارگانیک باشند و در صورت نبود، امکان دریافت مجوز برای استفاده از بذرهای غیرارگانیک ولی بدون تیمار وجود دارد. همچنین مواد تکثیری غیراورگانیک فقط در شرایط خاص و با تأیید نهادهای بازرسی قابل استفاده هستند. تفاوت‌هایی میان استانداردهای Bio Suisse و استانداردهای اتحادیه اروپا وجود دارد که شامل میزان مجاز استفاده از پیت، نوع نهاده‌های مجاز، روش‌های تیمار و مدیریت مواد تکثیری است.

تکنیک‌های تولید نشاء

چندین روش برای تولید نشاء گیاهان دارویی وجود دارد که شامل استفاده از پیت‌پرس، سینی نشاء، سوپرسیدلینگ، اسپیدی و روش نشاکاری دستی از خاک است. هرکدام از این روش‌ها ویژگی‌ها، مزایا و محدودیت‌های خاص خود را دارند. پیت‌پرس‌ها دارای ثبات بالا و حجم زیاد بستر هستند که ریسک خشکی را کم می‌کند. سینی‌های نشاء معمولا به بستر کمتری نیاز دارند و مناسب بیشتر گیاهان هستند. سوپرسیدلینگ باعث تولید نشاءهای قوی‌تر می‌شود، زیرا دوره رشد طولانی‌تری دارند. روش اسپیدی نیز مشابه سوپرسیدلینگ است، اما بستر فشرده ندارد. انتخاب روش بستگی به امکانات، سرمایه‌گذاری، نوع گیاه و مقیاس تولید دارد.

مراحل تولید نشاء

تولید نشاء از بذر رایج‌ترین روش است زیرا ساده‌تر بوده و ریسک آلودگی کمتری نسبت به استفاده از ریزوم یا قلمه دارد. در مرحله جوانه‌زنی، رطوبت ۹۸ درصد و دمای ۲۰ درجه توصیه می‌شود. پس از ظهور برگ‌ها، نشاءها به گلخانه منتقل شده و حداقل یک هفته قبل از کاشت در معرض هوای آزاد قرار می‌گیرند تا به شرایط محیطی عادت کنند. تولید نشاء از ریزوم بیشتر برای گیاهانی مانند نعناع انجام می‌شود، ولی به دلیل احتمال انتقال بیماری از مواد تکثیری، ریسک بیشتری دارد. تولید از قلمه نیز نیازمند دقت بالا در انتخاب شاخه‌های سالم، رطوبت بالا، نور کنترل‌شده و دمای متعادل است.

تجهیزات تولید نشاء

برای تولید موفق نشاء، تجهیزات مختلفی لازم است که شامل اتاق جوانه‌زنی با قابلیت کنترل دما و رطوبت، گلخانه با تهویه مناسب، دستگاه‌های پرکن سینی، بذرکارهای دستی یا اتوماتیک و سیستم آبیاری مناسب می‌شود. اتاق جوانه‌زنی نقش کلیدی در افزایش درصد جوانه‌زنی دارد. گلخانه‌ها باید بیشترین مقدار نور را عبور دهند و از نظر تهویه و عایق‌بندی استاندارد باشند. استفاده از بذرکارهای اتوماتیک دقت و سرعت کار را افزایش می‌دهد، هرچند برای واحدهای کوچک استفاده از ابزارهای دستی نیز کارآمد است.

بستر مناسب برای تولید نشاء

کیفیت بستر نقش تعیین‌کننده‌ای در رشد نشاءها دارد. ترکیب بستر معمولا شامل پیت سیاه، پیت سفید، کمپوست، الیاف چوب یا نارگیل، خاک رس و مواد معدنی مانند ورمیکولیت است. کمپوست باید کاملاً رسیده، فاقد بذر علف‌هرز و کم‌نمک باشد. در بسترهای ارگانیک معمولاً ۲۰ تا ۳۰ درصد کمپوست اضافه می‌شود. پیت به دلیل ظرفیت نگه‌داری آب، همچنان ماده‌ای رایج است، اما به دلایل زیست‌محیطی تلاش‌هایی برای کاهش و جایگزینی آن انجام می‌شود. استفاده از مواد پوششی مانند ماسه کوارتز یا ورمیکولیت برای حفظ رطوبت و بهبود جوانه‌زنی ضروری است. بسترها باید در محل خشک نگهداری شوند و پیش از استفاده دوباره مخلوط شوند.

مدیریت آفات و بیماری‌ها

حفظ سلامت نشاء برای جلوگیری از انتقال بیماری به مزرعه ضروری است. رعایت بهداشت اولین و مهم‌ترین اصل پیشگیری است. شست‌وشوی منظم سینی‌ها، میزها، ابزارها و سطوح گلخانه با آب داغ یا مواد مجاز مانند پراکسید، الکل یا اسیدسیتریک توصیه می‌شود. استفاده از مواد بستر سالم، تهویه مناسب، نور کافی، جلوگیری از شبنم و کنترل رطوبت در کاهش بیماری‌ها مؤثر است. برای آفات رایج مانند شته‌ها، مگس‌های سفید، تریپس و مگس‌های قارچی، استفاده از دشمنان طبیعی، تله‌های رنگی، پوشش‌های حفاظتی و مدیریت رطوبت از روش‌های کنترل ارگانیک محسوب می‌شود. بیماری‌هایی مانند بوته‌میری، سفیدک کرکی و لکه‌برگی با استفاده از ترکیبات مسی، عوامل آنتاگونیست خاکی و تنظیم شرایط محیطی قابل مدیریت هستند.

تغذیه و آبیاری نشاءها

بسیاری از بسترهای تجاری نیازهای غذایی اولیه نشاءها را تأمین می‌کنند، اما در برخی موارد افزودن کودهای ارگانیک مانند هورنت پودر، کودهای گیاهی یا ویناس لازم است. مهم‌ترین عنصر نیتروژن است که برای رشد رویشی مناسب باید در دمای مناسب بستر (حداقل ۱۴ درجه) و با رطوبت کنترل‌شده در دسترس باشد. فسفر و پتاسیم نیز به‌ویژه در حضور کمپوست کافی در بستر معمولاً تأمین می‌شوند. آبیاری باید دقیق، با قطرات ریز و ترجیحا در صبح انجام شود تا از افزایش رطوبت برگ‌ها و ایجاد بیماری جلوگیری شود. استفاده از شن کوارتز بر سطح خاک تبخیر را کاهش داده و به کنترل بیماری کمک می‌کند.

کشت مستقیم یا استفاده از نشاء؟

کشت مستقیم برای گیاهانی که جوانه‌زنی خوبی دارند مناسب است، اما در خاک‌های سنگین، گونه‌هایی با جوانه‌زنی کم یا در شرایط نبود آبیاری، استفاده از نشاء نتیجه بهتری خواهد داد. همچنین در مواردی که نیاز به کنترل بهتر علف‌های هرز وجود دارد، نشاء‌کاری گزینه مناسب‌تری است. هزینه خرید نشاء بالا است، ولی یکنواختی و کاهش ریسک استقرار گیاه در مزرعه مزایای آن محسوب می‌شود.

کاشت نشاء در زمین

آماده‌سازی خاک باید به‌گونه‌ای باشد که ساختار آن حفظ شود و از شخم عمیق و مخرب خودداری شود. بستر کاشت باید یکنواخت و دارای رطوبت کافی باشد. کاشت معمولاً با ماشین کاشت دو یا سه‌ردیفه انجام می‌شود و باید از سلامت نشاءها، کیفیت ریشه و اندازه مناسب آن‌ها اطمینان حاصل شود. سیستم آبیاری باید پیش از کاشت آماده باشد. نشاءها باید به‌سرعت از سینی به زمین منتقل شوند تا دچار تنش نشوند. توجه به فاصله ردیف‌ها متناسب با تجهیزات کنترل علف‌هرز ضروری است.

تجهیزات کاشت

تجهیزات مختلفی برای کاشت نشاء استفاده می‌شود. کاشت دستی با ابزارهایی مانند دیبلر فقط برای سطوح کوچک مناسب است. دستگاه‌های نیمه‌اتوماتیک مانند کلمپ ترنسپلنتر، سرعت و دقت کاشت را افزایش می‌دهند و برای بیشتر گونه‌ها کاربرد دارند. دستگاه‌های کاروسل کاپ سرعت کاشت را در سطوح متوسط تا بزرگ افزایش می‌دهند. دستگاه‌های تمام‌اتوماتیک نیز برای واحدهای بسیار بزرگ طراحی شده‌اند و امکان کاشت چند هزار نشاء در ساعت را فراهم می‌کنند.