تهران – گزارش تحلیلی جامعی که به تازگی منتشر شده، ابعاد گسترده و پیامدهای نگرانکننده انحصار سازمان غذا و دارو در فروش محصولات سلامتمحور غیردارویی، بهویژه داروهای گیاهی استاندارد، مکملهای غذایی و ورزشی، و فرآوردههای طب سنتی توسط داروخانهها را به تفصیل افشا کرده و خواستار بازنگری فوری و اساسی در این سیاست دیرپا شده است. این گزارش، ضمن نقد جدی مبانی قانونی و تشریح پیامدهای منفی و چندوجهی این انحصار، راهکارهای عملی و مبتنی بر تجارب موفق جهانی را برای ایجاد بازاری رقابتی، شفاف و در عین حال ایمن، با محوریت حفظ و ارتقای سلامت عمومی ارائه میدهد.
بر اساس یافتههای دقیق این گزارش، ضوابط و بخشنامههای داخلی متعدد سازمان غذا و دارو، که بسیاری از آنها فاقد پشتوانه قانونی مستحکم از سوی مجلس شورای اسلامی ارزیابی میشوند، عملاً فروش طیف وسیعی از محصولات سلامتمحور غیردارویی را به طور انحصاری یا با محدودیتهای شدید به داروخانهها واگذار کرده است. این محصولات شامل داروهای گیاهی دارای مجوز رسمی (IRC)، انواع مکملهای غذایی و ورزشی پرمصرف، و فرآوردههای استاندارد طب سنتی میشوند. نکته قابل تأمل آن است که بخش قابل توجهی از این محصولات، طبق تعاریف علمی بینالمللی و حتی استانداردهای اعلامی خود سازمان غذا و دارو، “دارو” به معنای کلاسیک آن که نیازمند نسخه پزشکی و نظارت مستقیم داروساز برای درمان بیماریها باشد، محسوب نمیشوند و الزام به فروش آنها صرفاً در داروخانه، پرسشهای جدی را در مورد منطق و اهداف این سیاست ایجاد کرده است.
مبانی قانونی متزلزل و سایه سنگین تعارض منافع: ریشههای یک انحصار پرچالش
یکی از نکات کلیدی و بنیادین مطرحشده در این گزارش، فقدان پشتوانه قانونی صریح و روشن از سوی مجلس شورای اسلامی برای برقراری چنین انحصار گستردهای است. کارشناسان برجسته حوزه حقوق و اقتصاد، با استناد به اصول متعدد قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، از جمله اصل ۲۸ (آزادی انتخاب شغل)، بند ۵ اصل ۴۳ (منع اضرار به غیر و انحصار)، و اصل ۴۹ (منع ثروتهای نامشروع ناشی از انحصار)، معتقدند که این محدودیتها با روح و متن قانون اساسی و همچنین با اهداف قانون بهبود مستمر محیط کسبوکار و مصوبات هیئت مقرراتزدایی در تضاد آشکار قرار دارد. این قوانین همگی بر لزوم ایجاد فضای رقابتی، رفع موانع کسبوکار و جلوگیری از ایجاد امتیازات انحصاری تأکید دارند.
نگرانی جدی دیگری که این تحلیل به طور موشکافانه به آن پرداخته، احتمال پررنگ وجود “تعارض منافع” در ساختار تصمیمگیری و سیاستگذاری سازمان غذا و دارو است. گزارش این پرسش اساسی و حساس را مطرح میکند که آیا حضور و نفوذ نمایندگان یا افراد ذینفع از صنف داروسازان در کمیتههای تخصصی، شوراهای مشورتی و نهادهای تصمیمگیر سازمان، منجر به تدوین و اجرای سیاستهایی نشده است که بیش از آنکه منافع عمومی و سلامت جامعه را مد نظر قرار دهد، به طور مستقیم یا غیرمستقیم منافع صنفی خاصی را تأمین و تقویت کند؟ این وضعیت، که در ادبیات اقتصادی و حکمرانی از آن با عنوان “تسخیر مقرراتگذار توسط گروه ذینفع” (Regulatory Capture) یاد میشود، میتواند به نقض اصول بنیادین رقابت سالم، عدالت و در نهایت تضییع حقوق مصرفکنندگان و سایر اصناف و فعالان اقتصادی منجر شود.
تناقض آشکار در رویکرد سازمان غذا و دارو نسبت به طبقهبندی و فروش این محصولات نیز از دیگر موارد مورد توجه و نقد جدی در این گزارش است. چگونه میتوان پذیرفت محصولاتی که بر روی بستهبندی آنها، به الزام خود سازمان، عبارت “صرفاً مکمل بوده و برای پیشگیری، تشخیص و درمان بیماری نیست” درج میشود، همچنان باید انحصاراً در “داروخانه” (که تعریف و کارکرد اصلی آن، محل عرضه داروهای درمانی است) به فروش برسند؟ این تناقض، توجیه سیاستهای فعلی را با چالش جدی مواجه میکند و این شائبه را تقویت میکند که طبقهبندی و الزام به دریافت کد IRC برای برخی از این محصولات، بیش از آنکه مبنای علمی داشته باشد، ابزاری برای توجیه انحصار فروش آنها در داروخانهها بوده است.
| دسته اصلی | تعریف مختصر | مصادیق کلیدی | ملاحظات نظارتی خاص برای فروش |
|---|---|---|---|
| فرآوردههای آرایشی و بهداشتی | محصولاتی برای پاکیزگی، محافظت و زیبایی پوست، مو و ناخن؛ بدون نیاز به مطالعات بالینی؛ قیمتگذاری آزاد. | شامپو، صابون، کرم مرطوبکننده، ضدآفتاب، لوازم آرایش عمومی | طبق ضوابط فقط در داروخانهها؛ بصورت غیررسمی در فروشگاههای آرایشی و بهداشتی فروخته می شود. |
| مکملهای غذایی و تغذیهای | محصولات تکمیلکننده رژیم غذایی معمولی شامل ویتامینها، مواد معدنی، آمینواسیدها و غیره | قرص مولتیویتامین، کپسول امگا-۳، مکمل آهن، پودر پروتئین غیرورزشی | طبق ضوابط فقط داروخانهها؛ با فروش این محصولات در فروشگاههای دیگر به شدت برخورد می شود. |
| مکملهای ورزشی | محصولاتی برای بهبود عملکرد ورزشی، عضلهسازی و بازیابی پس از تمرین | پودر وی، کراتین، BCAA، گینرها | طبق ضوابط فعلی، انحصار فروش فقط در داروخانهها. با فروش این محصولات در فروشگاههای محصولات ورزشی به شدت برخورد می شود. |
| شیرخشک و غذاهای ویژه | جایگزین یا مکمل شیر مادر؛ شامل غذاهای رژیمی برای نوزادان یا بیماران خاص | شیرخشک (معمولی و رژیمی)، سرلاک، غذای کمکی کودک | فروش در داروخانهها؛ شیرخشک رژیمی نیازمند نسخه پزشک |
| فرآوردههای طبیعی و سنتی | گیاهان دارویی خام یا فرآوریشده و محصولات طب سنتی | دمنوش بستهبندیشده، عرقیات گیاهی، کرمهای گیاهی غیر دارویی | بر اساس ضوابط فقط در داروخانهها؛ با فروش داروهای گیاهی در عطاری ها به شدت برخورد می شود. |
| تجهیزات و ملزومات پزشکی عمومی OTC | تجهیزات ساده پزشکی برای استفاده عمومی بدون نیاز به نسخه | تبسنج، چسب زخم، بانداژ عمومی، ماسک بهداشتی | بر اساس ضوابط، فقط در داروخانهها؛ برخی اقلام کمخطر بصورت غیررسمی در سایر فروشگاهها فروخته می شود. |
پیامدهای زیانبار انحصار بر اقتصاد، سلامت جامعه و حقوق شهروندی
گزارش به تفصیل و با ارائه شواهد، پیامدهای منفی و چندوجهی این انحصار را در ابعاد مختلف اقتصادی، اجتماعی و بر سلامت عمومی جامعه مورد بررسی قرار داده است:
- برای مصرفکنندگان: این انحصار مستقیماً به ضرر مصرفکنندگان تمام شده است. افزایش قیمتها به دلیل نبود رقابت مؤثر و ایجاد حاشیه سود انحصاری، محدودیت شدید در انتخاب برندها و تنوع محصولات موجود در بازار، و کاهش دسترسی بهویژه در مناطق کمتر برخوردار، شهرهای کوچک فاقد داروخانه کافی، یا در ساعات غیرکاری داروخانهها، از جمله مشکلاتی است که مصرفکنندگان روزانه با آن دست و پنجه نرم میکنند. حق انتخاب و دسترسی آسان به کالای سلامتمحور با قیمت منصفانه، از حقوق اولیه مصرفکنندگان است که در این ساختار انحصاری نادیده گرفته شده است.
- برای اصناف غیرداروخانهای: این سیاست منجر به رکود شدید، تهدید موجودیت و حتی ورشکستگی تعداد قابل توجهی از عطاریهای قانونمند و دارای مجوز، فروشگاههای تخصصی مکملهای ورزشی، و سلامتکدههای طب سنتی شده است. این وضعیت نه تنها به معنای از دست رفتن هزاران فرصت شغلی موجود و بالقوه است، بلکه پایداری اقتصادی این اصناف را قربانی درآمدزایی انحصاری داروخانهها کرده که با اصول عدالت اجتماعی و توزیع عادلانه فرصتهای اقتصادی در تعارض آشکار است.
- برای تولیدکنندگان و شرکتهای پخش: انحصار کانال فروش، بازار بالقوه تولیدکنندگان داخلی و واردکنندگان قانونی داروهای گیاهی و مکملها را به شدت محدود کرده و آنها را مجبور به همکاری با سیستم توزیع انحصاری دارویی میکند. این امر میتواند منجر به کاهش قدرت چانهزنی تولیدکنندگان و افزایش هزینههای توزیع شود. در مقابل، آزادسازی و ایجاد کانالهای فروش متنوع، میتواند با افزایش تعداد مشتریان و حجم فروش، به نفع شرکتهای پخش مجاز نیز باشد و فروشهای غیررسمی و زیرزمینی فعلی را که فاقد هرگونه شفافیت و نظارت است، به سمت فعالیتهای قانونی و قابل رصد هدایت کند که از منظر نظارتی، بهداشتی و مالیاتی به سود کل کشور خواهد بود.
- برای سلامت عمومی: تضعیف جایگاه طب سنتی و افزایش خطر روی آوردن مردم به مصرف گیاهان دارویی خام و فلهای از منابع نامطمئن، یکی از پیامدهای مستقیم این انحصار است. در حالی که فرآوردههای گیاهی استاندارد و دارای مجوز، با دوز مشخص و اطلاعات کامل، میتوانند جایگزین ایمنتری باشند، محدودیت عرضه آنها در عطاریهای استاندارد، این فرصت را از مردم سلب میکند. همچنین، ممنوعیت فروش مکملهای ورزشی استاندارد در مراکز تخصصی و باشگاههای ورزشی، ورزشکاران، بهویژه جوانان را به سمت بازار سیاه و مصرف مکملهای تقلبی، قاچاق و بالقوه بسیار خطرناک سوق میدهد که میتواند عواقب جبرانناپذیری برای سلامت آنها داشته باشد.
تجارب جهانی: مدلهای جایگزین موفق و فاصله معنادار ایران از روندهای جهانی
بررسیهای تطبیقی ارائه شده در گزارش نشان میدهد که در اکثر کشورهای توسعهیافته و بسیاری از کشورهای پیشرو در منطقه، مدل انحصار داروخانهای برای فروش محصولات سلامتمحور غیردارویی، یک استثنا است نه قاعده. در کشورهایی مانند آلمان، انگلستان، فرانسه، کانادا، استرالیا و حتی ترکیه و امارات متحده عربی، داروهای گیاهی استاندارد، مکملهای غذایی و ورزشی، و محصولات آرایشی-بهداشتی از طریق کانالهای فروش متنوعی از جمله سوپرمارکتهای بزرگ، فروشگاههای تخصصی سلامت (Health Food Stores)، عطاریها و فروشگاههای گیاهان دارویی (Herb Shops/Herbalists)، دراگاستورها (که مفهومی متفاوت از داروخانه دارند و طیف وسیعی از محصولات بهداشتی و عمومی را عرضه میکنند)، فروشگاههای آنلاین تخصصی، و حتی باشگاههای ورزشی (برای مکملهای خاص) با رعایت ضوابط و تحت نظارت مؤثر نهادهای رگولاتوری به فروش میرسند.
این کشورها با تمرکز بر نظارت بر “کیفیت و اصالت محصول” و “فرآیندهای استاندارد تولید و توزیع” به جای انحصار “محل فروش”، توانستهاند هم سلامت عمومی را تضمین کنند و هم از مزایای رقابت، نوآوری، دسترسی بهتر و قیمتهای منصفانهتر برای مصرفکنندگان بهرهمند شوند. گزارش با تأکید هشدار میدهد که ایران در حال حاضر یکی از معدود کشورهایی است که با چنین شدت و گستردگی، عرضه تقریباً تمام محصولات مرتبط با سلامت را به داروخانهها منحصر کرده و عرضه قانونی آن را برای هر صنف دیگری، حتی با داشتن مجوزهای لازم از سایر نهادها، عملاً غیرممکن یا تخلف محسوب میکند.
| کشور | دستههای اصلی محصول | کانالهای فروش مجاز | سازوکار نظارت بر کانالهای غیرداروخانهای | نقش مشاوره تخصصی |
|---|---|---|---|---|
| آلمان | لوازم آرایشی، مکملهای غذایی، داروهای گیاهی سنتی (THR)، داروهای OTC | داروخانهها، سوپرمارکتها، فروشگاههای زنجیرهای (Drogeriemärkte)، فروشگاههای سلامت، آنلاین | ثبت محصول (برای THR)، نظارت بر برچسبگذاری و ایمنی مواد اولیه، بازرسیهای دورهای، الزام به GMP برای تولیدکنندگان. | برای داروهای گیاهی ثبتشده و برخی مکملهای خاص در داروخانه توسط داروساز؛ برای سایر اقلام، آموزش پرسنل فروشگاههای تخصصی. |
| انگلستان | لوازم آرایشی، مکملهای غذایی، داروهای گیاهی سنتی (THR)، داروهای عمومی (GSL)، داروهای داروخانهای (P) | داروخانهها، سوپرمارکتها، فروشگاههای سلامت، آنلاین | مجوز محصول (THR)، نظارت بر ایمنی و برچسبگذاری، الزام به GMP. فروشگاههای عرضهکننده داروهای GSL نیاز به مجوز خاصی ندارند. | برای داروهای P در داروخانه توسط داروساز؛ برای THR و مکملها، مشاوره در صورت نیاز. |
| آمریکا | لوازم آرایشی، مکملهای غذایی (Dietary Supplements)، داروهای OTC | داروخانهها، سوپرمارکتها، فروشگاههای زنجیرهای، فروشگاههای تخصصی، آنلاین | نظارت FDA بر ایمنی مواد اولیه و برچسبگذاری (آرایشی)؛ تولیدکننده مسئول ایمنی مکملها (تحت GMP)؛ نظارت پس از عرضه FDA. | برای داروهای OTC و مکملها، اطلاعات بر روی برچسب و توصیه داروساز در داروخانه؛ در سایر فروشگاهها، محدود. |
| کانادا | محصولات بهداشت طبیعی (NHPs شامل ویتامینها، مواد معدنی، گیاهی)، لوازم آرایشی، داروهای OTC | داروخانهها، سوپرمارکتها، فروشگاههای سلامت، آنلاین | مجوز محصول (برای NHPs)، الزام به شواهد ایمنی و اثربخشی (برای NHPs)، نظارت بر GMP، برچسبگذاری. | برای NHPs و OTC، اطلاعات برچسب و توصیه داروساز؛ پرسنل آموزشدیده در فروشگاههای سلامت. |
| ایران (وضعیت فعلی برای مقایسه) | تمامی محصولات سلامت محور | فقط داروخانهها؛ محدودیت شدید برای سایر کانالها. | تمرکز بر انحصار کانال داروخانه؛ مجوز داروخانه؛ نظارت بر مسئول فنی داروخانه. | الزامی در داروخانه توسط مسئول فنی برای بسیاری از اقلام. |
راهکارها و درخواست اقدام فوری برای اصلاحات ساختاری و رفع انحصار
این گزارش تحلیلی، با اذعان به اهمیت حفظ سلامت عمومی، مجموعهای از راهکارهای عملی، فوری و قابل اجرا را برای اصلاح وضعیت موجود و حرکت به سمت بازاری کارآمدتر و عادلانهتر پیشنهاد میکند. محور اصلی این راهکارها، جایگزینی رویکرد انحصارگرایانه فعلی با یک نظام تنظیمگری هوشمند، مبتنی بر ریسک و با مشارکت تمامی ذینفعان است:
- ابطال فوری و بدون قید و شرط ضوابط و بخشنامههای انحصارآفرین موجود توسط سازمان غذا و دارو به عنوان اولین و ضروریترین گام برای بازگشت به مسیر قانون و منطق.
- تدوین ضوابط جدید با مشارکت واقعی و مؤثر تمامی ذینفعان، شامل نمایندگان اصناف غیرداروخانهای (عطاران، فروشندگان مکمل، فروشگاههای آرایشی-بهداشتی)، انجمنهای حمایت از مصرفکنندگان، متخصصین طب سنتی و گیاهان دارویی، و کارشناسان مستقل حقوقی و اقتصادی. این ضوابط باید بر استانداردسازی محصولات، آموزش تخصصی و طبقهبندی شده فروشندگان در اصناف مختلف، و نظارت جامع و مبتنی بر ریسک (و نه صرفاً محل عرضه) تمرکز کند.
- صدور مجوز فروش محصولات سلامتمحور غیرداروییِ دارای مجوز رسمی سازمان غذا و دارو، برای اصناف واجد شرایط دیگر نظیر عطاریهای استاندارد و رتبهبندی شده، فروشگاههای تخصصی مکملهای ورزشی، سلامتکدههای معتبر، و پلتفرمهای آنلاین دارای مجوز، تحت نظارت دقیق و با تعیین شاخصهای صلاحیت فنی و بهداشتی.
- تقویت و گسترش همهجانبه سیستم ردیابی، رهگیری و کنترل اصالت کالا (مانند سامانه TTAC یا نمونههای مشابه) برای تمامی محصولات سلامتمحور و در تمامی کانالهای فروش مجاز، به گونهای که مصرفکننده و بازرس بتوانند به راحتی اصالت کالا را در هر نقطه از زنجیره تأمین و عرضه استعلام کنند.
- ورود جدی و مسئولانه مجلس شورای اسلامی از طریق تصویب قوانین شفافکننده و رفعکننده انحصار، اصلاح قوانین موجود در صورت نیاز، و انجام تحقیق و تفحص از عملکرد سازمان غذا و دارو در خصوص مبانی قانونی و کارشناسی ایجاد و تداوم این انحصارها و بررسی دقیق و بدون مسامحه موضوع تعارض منافع.
- بررسی فوری و قاطع موضوع توسط قوه قضائیه، بهویژه دیوان عدالت اداری برای ابطال ضوابط مغایر با قانون اساسی و قوانین عادی، و سازمان بازرسی کل کشور برای تحقیق پیرامون احتمال وجود تعارض منافع، سوء مدیریت و تضییع حقوق عامه در فرآیند سیاستگذاریهای مرتبط با این انحصار.
کارشناسان و تهیهکنندگان این گزارش تأکید دارند که آزادسازی به معنای رهاسازی بازار و به خطر انداختن سلامت عمومی نیست، بلکه هدف، ایجاد یک بازار رقابتی، شفاف، قانونمند و پویا تحت نظارت دقیق، هوشمند و غیرتبعیضآمیز سازمان غذا و دارو است. در چنین بازاری، محصولات استاندارد و دارای مجوز، از طریق کانالهای متنوع و تخصصی، با قیمت مناسبتر، کیفیت بالاتر و دسترسی بهتر به دست مصرفکننده خواهد رسید.
این امر نه تنها به نفع اقتصاد ملی، اشتغالزایی مولد و حقوق مصرفکننده است، بلکه با کاهش انگیزه برای خرید از بازار سیاه و مصرف محصولات غیررسمی و تقلبی، میتواند به ارتقای واقعی و پایدار سلامت عمومی نیز کمک شایانی نماید. تداوم انحصار فعلی، با توجه به پیامدهای منفی متعدد و مغایرت با اصول حکمرانی خوب و منافع ملی، دیگر قابل توجیه نبوده و نیازمند اقدام فوری، شجاعانه و مسئولانه از سوی تمامی نهادهای تصمیمگیر و نظارتی کشور است.
https://medplant.ir/?p=38065
