سُعد کوفی، داروی گیاهی برای تقویت حافظه تجویزه شده توسط امیرالمؤمنین(ع)

حضرت علی (ع) فرموده اند:” کسی که کمی‌زعفران خالص و کمی‌سُعد(سُعد کوفی) را با مقداری عسل مخلوط کند و روزانه دو مثقال از آن را بنوشد آنقدر حافظه اش قوی خواهد شد که بیم آن می‌رود که ساحر شود .

گیاهی است از خانوادۀ جگنها  Cyperaceae که متجاوز از یکصد گونه دارد و نام علمی‌گونه‌هایی از آن عبارت است از :

۱- Cyperus  longus  L. که گونه با غدّه‌های معطّر است این گونه که دارای ساقۀ زیرزمینی خزنده و ساقۀ هوایی سه گوش است ، بلندی آن ۱۰۰-۴۰ سانتی متر می‌شود در ایران در اطراف تهران ، در لرستان در بیشه و اشتران کوه و خرم آباد ، در شیراز و کازرون ، در بلوچستان دیده می‌شود در هند نیز انتشار دارد.

Cyperus  longus

2- Cyperus  escultus  L. این سعد را که به عربی « حب الزلم» گویند، به فرانسوی Amande de terre  , Souchet  comestible نامیده می‌شود. گیاهی است علفی چند ساله ، بی کرک، بلندی ساقۀ آن ۵۰-۲۰ سانتی متر . در بعضی قسمتهای ساقۀ گیاه برجستگی‌های کوچک به شکل غدّه دیده می‌شود. ساقۀ آن سه گوشه و روی سطح آن خطوط ظریف طولی وجود دارد. سنبلکهای آن خرمایی رنگ مایل به زرد و برگها باریک و دراز است .این گونه در هند، ایران ، افریقا و امریکا انتشار دارد در ایران در اهواز و شیراز دیده می‌شود.

cyperus esculenthus

3- .Cyperus    rotundus L. نام محلی آن در ایران « تاپاتی» است به فرانسوی Souchet  rond و به انگلیسی Nutt  grass گفته می‌شود.گیاهی است چند ساله به بلندی ۴۰ – ۲۰ سانتی متر. ساقۀ زیرزمینی آن در قسمتهای مختلف دارای تورمهای غده ای سیاه رنگ به شکل تخم مرغی دراز می‌باشد . ساقۀ آن سه گوشه است . برگها متعدد و کوچک به طول ۶-۲ میلی متر. و سنبلکها به رنگ   قهوه ای مایل به قرمز است . این گیاه در ایران در کرج ، اطراف تهران و در شمال در مازندران ، در مشرق در خراسان ، در مناطق مرزی ایران و عراق و در نصیرآباد بلوچستان که با نام محلی « کاب» شناخته می‌شود و در شیراز دیده می‌شود.

Cyperus    rotundus

گونه ای از این گیاه نیز در منازل به عنوان گلدان زینتی کاشته می‌شود که در تهران آن را « علف چتری » گویند ، زیرا برگهای آن مانند چتر است و هر چند برگ از یک نقطه خارج می‌شود . به انگلیسی این گونه را Umbrella  grass و Umbrella   flatsedge گویند نام علمی‌آن Cyper  alternifolius می‌باشد.

گیاهی است چند ساله به بلندی ۹۰-۳۰ سانتی متر . برگهای آن باریک دراز و علفی به رنگ سبر تیره و هر چند برگ مانند چتر از یک نقطه خارج می‌شود ساقه گیاه سه گوشه است. در اواخر تابستان گلهای آن ظاهر می‌شود این گیاه بومی‌مناطق نیمه حارّه است و مرتباً باید آبیاری شود سرمای زمستان مناطق سرد را تحمل نمی‌کند و باید در داخل منزل یا گلخانه باشد.

سعد و به طور کلی انواع گونه‌های آن در نقاط بسیار مرطوب و باتلاقی مناطق گرم و معتدل دنیا می‌رویند و ریشه‌های گیاه باید همیشه در آب باشد به طوری که اغلب مردم جگنها را علفهای هرز باتلاقها می‌دانند. تکثیر این گیاه با کشت غده‌های آن در فروردین ماه و برداشت آن در ماههای آبان و آذر انجام میشود. غده‌های معطر آن که سعد کوفی گفته می‌شود در طب سنتی مصارف دارویی وسیعی دارد و در مورد کشت گونه‌های زینتی درگلدان ، قسمتی از بوتۀ گیاه را جدا کرده و با ریشه از بوتۀ اصلی جدا می‌کنند و مستقلاً می‌کارند.

 ترکیبات شیمیایی

در سعد گونۀ C.rotundus یک اسانس مشخص شده که مقدار آن در حدود ۵/۰ درصد آن است و شامل پینن ، مقدار کمی‌سینئول ، سسکی ترپن، و یک الکل جدید به نام ایزوسی پرول می‌باشد . به علاوه دارای چربی است که شامل ۷/۲ درصد یک مادۀ مومی‌خنثی ، گلیسرول ، لینولنیک اسید ، لینولئیک اسید، اولئیک اسید ، میر یستیک اسید ، و استئاریک اسید می‌باشد. یک آلکالوئید ناپایدار نیز در سعد وجود دارد [ G.I.M.P] .اسانس روغنی فرّار قسمت متورم زیرزمینی سعد گونۀ یاد شده خاصیت آنتی بیوتیک دارد و از رشد مایکروکوکوس پیروژنس واریته اورئوس جلوگیری می‌کند [S.G.I.M.P].

در گزارش دیگری آمده است که قسمت زیرزمینی متورم سعد گونه C.rotundus دارای اسانس روغنی فرّار ، نوعی پروتئید [ ایچی مورا]، نشاسته، قند و مواد رزینی و یک آلکالوئید استافیلوکوکوس اورئوس جلوگیری می‌نماید.

در گونۀ C.esculentus غده‌های متورم قسمت زیرزمینی گیاه دارای در حدود ۲۸- ۲۰ درصد روغن با طعم و بوی مطبوع است و به علت چربی زیادی که در غده‌های آن وجود دارد ، آردی که از آن تهیه می‌شود مادۀ غذایی بسیار پرانرژی می‌باشد.

سعد که از ریشۀ گیاهان یاد شده بخصوص نوع معطر آن از ریشه گیاه C.longus به دست می‌آید غده ای است به شکل و اندازۀ بادام یا زیتون و یا کمی‌بزرگتر ، پوست آن سیاه و داخل آن سفید و معطر است . نوعی از آنکه در بازار سعد هندی گفته می‌شود مغز آن سفید نیست و کوچکتر از نوع سعد کوفی است و شبیه زنجبیل می‌باشد و اگر جویده شود زعفرانی رنگ می‌شود. خاصیت نوع هندی آن این است که اگر به پوست بدن مالیده شود ، موهای آن قسمت می‌ریزد در ایران بهترین سعد را از نظر دارویی از ریشۀ جگنهایی که در فارس در کنار رودخانه‌ها می‌روید ، به دست می‌آورند ، مغز آن بسیار سفید و معطر است .

در هند قسمت زیرین متورم گونه خوراکی C.esculentus محرک و افزایش دهندۀ نیروی جنسی است و سعد معطر حاصله از گونۀ C.longus دارای طعم کمی‌تلخ و معطر است و دراسپانیا به عنوان محرک و مقوی معده و قاعده آور خورده می‌شود و سعد به دست آمده از ریشۀ گونه C.rotundus مدّر و قاعده آور و معرّق و ضد کرم شکم و محرک است و برای اختلالات معده و تحریکات روده ای تجویز می‌شود . در چین ، ژاپن ، کره و تایوان سعد حاصله از گیاه C.rotundus ، به عنوان قاعده آور ، مسکن ، آرام بخش ، ضد اسپاسم [ ایچی مورا و کاریونه و کیمورا] و بند آورندۀ خونریزی [ کاریونه و کیمورا] . تجویز میشود.

این سعد برای معالجۀ انواع و اقسام ناراحتی‌های رحمی‌شامل بند آمدن بی موقع عادت ماهیانه و عادت ماهیانه با خونریزی خیلی شدید و همچنین برای رفع ناراحتی‌های زایمان مصرف می‌شود.ضمناً سعد تونیک ، مقوی معده [روا] و نرم کنندۀ سینه [ چونگ] است و برای سوء‌هاضمه ، نفخ ، بزرگ شدن معده [ چونگ یائوچی و گزیانگفو] ، تهوع، دیسانتری [‌هاو] ، درد شکم ، سرماخوردگی ، سرفه [هو] و سردرد مفید است [ ایشی دویا]. در چین علاوه بر موارد فوق سعد را در جوشانده‌های مختلف به عنوان مدّر و برای معالجۀ ناراحتی‌های کبد ، زردی و تب بر در مالاریا مصرف می‌کنند و آن را برای رفع میگرن و سرگیجه نیز بسیار سودمند می‌دانند و بالاخره داروی موثری برای معالجۀ روماتیسم است[ می‌نات].از سعد مخلوط با داروهای موثری برای معالجۀ صرع، سکسکه و رفع ترشحات سوزاکی مهبل استفاده می‌شود زیرا برای تصفیۀ خون نیز مفید است .

در شبه جزیرۀ مالایا غده‌های سعد ازچین وارد می‌شود و از دود آن که داخل بینی دمیده می‌شود برای رفع درد بینی استفاده می‌شود [برکیل]. به عنوان مدّر بسیار قوی مصرف می‌شود. جوشاندۀ سادۀ آن ضدکرم شکم و قاعده آور است . در جاوه برای قطع اسهال مصرف می‌شود در فیلیپین جوشاندۀ ریشۀ آن را برای اسهال خونی می‌خورند و در استعمال خارجی روی صورت  می‌ریزند، برای رفع درد دندان مفید است . سعدخشک و یا جوشاندۀ آن را برای رفع درد معده می‌خورند.

و امّا سعد کوفی از نظر طبیعت طبق رأی حکمای طب سنتی خشک و نسبتاً گرم است و از نظر خواص معتقدند که خوردن آن مدّر است یعنی ترشح ادرار را زیاد می‌کند و قاعده آور است . دهانۀ عروق را باز کرده و عفونتها را خارج می‌سازد. جهت کاهش سردردهای سرد ، بدبویی بینی ، روشن کردن و جلای رنگ رخسار ، برای خفقان ، یرقان ، زخمهای معده ، تقویت معده ،‌هاضمه ، اعصاب، افزایش نیروی جنسی و اشتهای به غذا مفید است . سعد را با آب بسایید و در ظرف سفالی بر آتش بگذارند تا آب آن جذب شود ، و هر روز ناشتا قدری از آن را بخورند ، برای تقویت معده ، رفع سوزش دهانۀ معده که در اثر بدهضمی‌غذا ایجاد شده باشد و همچنین برای رفع بدبویی دهان که منشاء آن بدی هضم معدی باشد ، مفید است .

اگر از جوشاندۀ آن به صورت قطره در گوش چکانیده شود برای رفع سنگینی شنوایی مفید است . اگر دندانها و لثه‌ها را با گرد آن بشویند و مالش دهند برای خوشبویی دهان و تقویت دندانها و لثه‌ها و سفت کردن لثه‌ها مفید می‌باشد . اگر گرد آن را داخل صابون کنند صابون بسیار معطر و خوشبو میشود.پاشیدن گرد سعد روی زخمهای کهنه برای رویانیدن گوشت مفید است . اگر ۳۰ گرم سعد را در ۴۵۰ گرم سرکه رقیق جوشانیده باشند خوردن آن به تدریج ظرف ۴-۳ روز که هر بار ۳۰ گرم خورده شود برای دفع اقسام کرم معده کرم کدو مفید و موثر است . اسراف در خوردن و یا خوردن آن به طور مداوم مضّر است و موجب ایجاد اختلال درخون می‌شود.

البته طبیبعی است تأثیر کامل این دارو بستگی به فراهم بودن سایر شرایط و نبودن مانع از تأثیر آنها دارد.

بحث و بررسی درباره سند این حدیث:

این روایت در کتاب بحار الانوار وجود دارد.[۱] در آن جا نیز از کتاب مصباح کفعمی‌نقل شده است.[۲]

اما در بررسی آن می‌توان اظهار داشت که این حدیث در دیگر منابع روایی که از اعتبار مناسبی برخوردار باشند، مشاهده نشده و در همین کتاب نیز به صورت کاملاً مرسل و بدون هیچ گونه سند از امام علی (ع) نقل شده است. براین اساس، گرچه نمی‌توان آن را به صورت کامل رد نمود، اما با توجه به مبانی روایت شناسی شیعه، از ارزش استنادی چندانی برخوردار نیست.

متن این روایت، چنین است: “عَنْ عَلِیٍّ ع مَنْ أَخَذَ مِنَ الزَّعْفَرَانِ الْخَالِصِ جُزْءاً وَ مِنَ السُّعْدِ جُزْءاً وَ یُضَافُ إِلَیْهِمَا عَسَلًا وَ یُشْرَبُ مِنْهُ مِثْقَالَیْنِ فِی کُلِّ یَوْمٍ فَإِنَّهُ یُتَخَوَّفُ عَلَیْهِ مِنْ شِدَّةِ الْحِفْظِ أَنْ یَکُونَ سَاحِرا”؛ اگر شخصی محلولی تولید کند که نیم آن از زعفران خالص و نیم دیگر نیز از سعد باشد و مقداری عسل نیز به این محلول اضافه کند و روزی دو مثقال از آن بنوشد، این نگرانی وجود خواهد داشت که به دلیل تقویت حافظه، این باور به وجود آید که او ساحر است.

در این روایت، کلمه “سعد” به صورت مطلق بیان شده، اما در متن دیگری از همان کتاب مصباح کفعمی‌که ظاهراً روایت نبوده و تنها به عنوان تجربه بیان شده، از محلولی نام برده شده که کلمه “سعد کوفی” در آن وجود داشته و از موادی چون “کشمش”، “رازیانه”، “زنجبیل” و … نیز در آن نام برده شده است.[۳]

به هر حال، چون این روایت از حیث سند، به گونه ای نیست که بتوان آن را کاملاً رد یا اثبات کرد، نمی‌توان با قطعیت، وجود چنین خاصیتی در این محلول را به امام علی (ع) نسبت داد. البته کارشناسان طب سنتی می‌توانند در ارتباط تأثیر پذیری حافظه از این محلول، اظهار نظر کنند.

 آیا می دانید نوارابزار شبکه خبری گیاهان دارویی چه مزایایی دارد؟...(مطالعه بیشتر و نصب نوارابزار)